Về Mỹ Đức xem rối cạn Tế Tiêu

Nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng luôn say mê rối cạn và thường xuyên truyền tình yêu nghệ thuật truyền thống cho các thế hệ trong gia đình. Ảnh: VB

Nét tinh hoa “độc nhất vô nhị”

Năm 2021, rối cạn Tế Tiêu đã được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Rối Tế Tiêu có sức sống bền bỉ nhờ tình yêu và sự say mê của các nghệ nhân. Dù cuộc sống vất vả và thói quen thưởng thức thay đổi, họ vẫn gìn giữ nghệ thuật truyền thống, tiêu biểu là tình yêu, sự tâm huyết của nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng.

Nghệ nhân Phạm Công Bằng cho biết, cha của anh, cố nghệ nhân Phạm Văn Bể, đã bắt đầu học rối từ nghệ nhân Lê Đăng Nhượng khi mới 18 tuổi. Trước nguy cơ mai một nghề rối truyền thống, cụ Bể đã quyết tâm hồi sinh nghề rối và làm sống lại nghệ thuật rối Tế Tiêu sau một thời gian dài gián đoạn. Chính trong môi trường nghệ thuật đó, nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng đã sớm phát triển tình yêu với nghệ thuật rối cạn và cam kết giữ gìn, phát huy giá trị di sản truyền thống của cha ông.

“Những năm 90, lúc ấy tôi còn là cậu học trò nhỏ đã cùng rủ các bạn tham gia cùng gia đình, tập trò diễn trong nhà trường các dịp trung thu, lễ tết… cứ thế truyền thống gia đình ngấm vào mình từ lúc nào không hay”, nghệ nhân Phạm Công Bằng nhớ lại.

Theo nghệ nhân Phạm Công Bằng, rối cạn là một loại hình nghệ thuật rất khó, chú trọng vào yếu tố vũ đạo, đặc biệt là các động tác chân của các nhân vật. Mỗi nhân vật có những động tác riêng biệt, đòi hỏi người diễn viên phải trải qua nhiều năm rèn luyện để thành thục. Việc điều khiển rối đã khó, nhưng để có một buổi biểu diễn thành công, kỹ thuật điều khiển rối cũng đóng vai trò vô cùng quan trọng.

Đôi bàn tay của nghệ nhân Phạm Công Bằng khắc họa từng nét cảm xúc trên từng khuôn mặt con rối. Ảnh: VB

Hiện nay, bài toán đặt ra là vừa tránh thương mại hóa, vừa gìn giữ được hồn cốt dân tộc của nghệ thuật rối, trong đó, sáng tạo phải luôn gắn với nền tảng văn hóa truyền thống. Tuy có giá trị đặc sắc, rối Tế Tiêu cũng đang đối mặt với không ít khó khăn khi cơ hội phát triển ngày càng hạn chế, thu nhập từ nghề thấp, khiến người theo đuổi không nhiều.

Với nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng, công việc sửa chữa điện tử và thiết bị âm thanh trở thành nguồn hỗ trợ quan trọng cho các buổi biểu diễn. Nhờ đó, anh chủ động được thiết bị, giảm chi phí tổ chức và duy trì hoạt động của phường rối.

“Phường rối hiện giờ có khoảng 20 thành viên. Đa số là nông dân, người bán hàng, công chức, người đã nghỉ hưu... kinh phí không nhiều nhưng tôi thấy ấm lòng vì nghệ thuật truyền thống đã kết nối và làm cho con người ta yêu quý, muốn gìn giữ và phát triển giá trị mà cha ông ta để lại”, anh Bằng chia sẻ.

Kỳ vọng vào sức sống và sự phát triển bền vững

Trong những năm qua, chính quyền địa phương luôn quan tâm bảo tồn và phát huy di sản múa rối. Giai đoạn 2017-2018, huyện Mỹ Đức (cũ) đã bố trí kinh phí trùng tu, xây dựng thủy đình và nhà sinh hoạt, tập luyện cho phường rối; đồng thời hằng năm tiếp tục hỗ trợ một phần ngân sách để duy trì hoạt động.

Trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện có 6 di sản múa rối, trong đó có 5 di sản rối nước. Đặc biệt, phường rối Tế Tiêu, xã Mỹ Đức có cả rối cạn và rối nước.

Đến nay, rối Tế Tiêu với gần 100 trò diễn và hàng nghìn con rối đã vượt ra ngoài phạm vi làng xã, tham gia vào các hội diễn lớn tại Hà Nội, liên hoan quốc tế. Trong số các trò diễn này, hơn 20 tích trò là các vở rối tuồng truyền thống như: Chém tá trích trong vở Sơn Hậu, Thoát Hoan chui ống đồng, Thạch Sanh chém trăn tinh, Thánh Gióng đánh giặc Ân… Các tiết mục thường có tính vui tươi, dí dỏm và trữ tình, tạo sức thu hút mạnh mẽ đối với người xem.

Nghệ nhân Phạm Công Bằng và các nghệ nhân khác trong phường rối Tế Tiêu thường xuyên chia sẻ những câu chuyện về rối, chuẩn bị các tiết mục biểu diễn để đưa rối cạn đến gần hơn với người xem. Ảnh: VB

Người “giữ hồn" nghề múa rối cạn ở Tế Tiêu mong muốn nâng cấp hạ tầng khu bảo tồn hiện nay thành một mô hình du lịch khép kín. Du khách đến với phường rối Tế Tiêu có thể hòa mình vào dòng lịch sử phát triển hàng trăm năm tuổi của nghệ thuật rối cạn, rối nước của cha ông. “Tôi muốn du khách không chỉ đến xem mà còn trực tiếp trải nghiệm nghệ thuật truyền thống bằng nhiều giác quan”, anh Bằng nói.

Người nghệ nhân trẻ đặc biệt dành nhiều sự quan tâm đến thế hệ tương lai học sinh và sinh viên và mong muốn có thêm các trải nghiệm trò chơi dân gian liên quan đến đời sống lao động ngày xưa của người nông dân.

“Nghệ thuật sinh ra từ lao động sản xuất có nhiều điều ngộ nghĩnh, hóm hỉnh lắm. Để các cháu, các em thấy được đời sống của cha ông ta, trong gian khó thử lửa vẫn không ngừng sáng tạo đầy lạc quan và yêu cuộc sống”, anh Phạm Công Bằng cho rằng đây là cách tốt nhất vừa phát triển phường rối, vừa lưu giữ, phát triển và lan tỏa tình yêu văn hóa dân tộc đến thế hệ trẻ.

Chủ tịch UBND xã Mỹ Đức Nguyễn Quang Đường cho biết, ngay từ những ngày đầu phường rối hoạt động ở quy mô gia đình, chính quyền địa phương đã quan tâm, động viên trưởng phường rối nỗ lực duy trì và phát triển. Theo thời gian, phường rối cạn Tế Tiêu ngày càng lớn mạnh, tổ chức nhiều chương trình biểu diễn tại địa phương và các tỉnh, thành, được đánh giá cao.

“Thời gian qua, chính quyền xã tôi luôn quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi để phường rối phát triển. Phường rối cạn Tế Tiêu đã được đầu tư quỹ đất và kinh phí xây dựng, mở rộng khu quần thể gồm thủy đình, nhà biểu diễn và không gian trưng bày khang trang, với tổng diện tích khoảng 1.700m²”, ông Nguyễn Quang Đường chia sẻ.

Văn Biên