Giá dầu thế giới biến động: Vai trò điều tiết thị trường của OPEC ra sao?

Giá dầu thế giới trải qua nhiều chu kỳ tăng – giảm khó lường. Hiện kinh tế thế giới đang liên tục đối mặt với những cú sốc từ xung đột địa chính trị khiến chuỗi cung ứng đứt gãy, nhu cầu năng lượng biến động mạnh. Trong bối cảnh đó, Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) được xem là nhân tố có ảnh hưởng lớn nhất tới quá trình điều tiết và ổn định thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Ảnh: starsinsider

Trong lịch sử, thị trường dầu mỏ đã nhiều lần trải qua các cuộc khủng hoảng lớn, để lại tác động sâu rộng đối với tăng trưởng và ổn định kinh tế toàn cầu. Cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973, bắt nguồn từ lệnh cấm vận dầu của các nước Arab đối với phương Tây, đã khiến giá dầu tăng vọt và mở ra giai đoạn biến động mạnh của thị trường năng lượng. Tiếp đó, cuộc khủng hoảng năm 1979 gắn với Cách mạng Hồi giáo Iran tiếp tục làm gián đoạn nguồn cung và đẩy giá dầu lên cao.

Những cú sốc dầu mỏ sau này, như giai đoạn Chiến tranh Vùng Vịnh năm 1990, đỉnh giá dầu năm 2008 hay cú sụt giảm chưa từng có trong đại dịch COVID-19 năm 2020, cho thấy thị trường dầu mỏ luôn nhạy cảm với các yếu tố địa chính trị, kinh tế và nhu cầu năng lượng. Lúc này, vai trò điều tiết sản lượng của OPEC ngày càng được chú ý, được coi là “van điều tiết” nhằm góp phần ổn định thị trường.

Sức mạnh của OPEC

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết, cuộc chiến ở Trung Đông đang tạo ra sự gián đoạn nguồn cung dầu lớn nhất trong lịch sử, một ngày sau khi cơ quan này đồng ý giải phóng một lượng dầu kỷ lục từ kho dự trữ chiến lược để bù đắp sự thiếu hụt và giá cả tăng vọt.

Nguồn cung toàn cầu dự kiến sẽ giảm 8 triệu thùng mỗi ngày trong tháng 3, IEA cho biết trong báo cáo thị trường dầu mỏ hàng tháng mới nhất - một khối lượng tương đương với gần 8% nhu cầu thế giới - do việc phong tỏa eo biển Hormuz, một kênh đào hẹp dọc theo bờ biển Iran, kể từ khi Mỹ và Israel bắt đầu các cuộc không kích vào Iran hồi cuối tháng 2 vừa qua.

Ảnh: starsinsider

Theo Starsinsider, hiện nay, xung đột ở Trung Đông đang đe dọa đẩy giá dầu vượt quá 100 USD/thùng và đẩy các nền kinh tế vốn đã mong manh vào suy thoái. Cụ thể hơn, sự gián đoạn sản xuất dầu ở Iran và mối đe dọa đóng cửa eo biển Hormuz đã làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu.

Với tỷ trọng lớn trong trữ lượng và sản lượng dầu thế giới, các quyết định về sản lượng của OPEC có tác động trực tiếp đến kỳ vọng của thị trường. Thông qua cơ chế hạn ngạch khai thác, OPEC có thể giảm hoặc tăng sản lượng để điều chỉnh cán cân cung cầu, qua đó góp phần ổn định giá dầu.

Theo các thống kê mới nhất, trữ lượng dầu thô đã được chứng minh của toàn cầu đạt khoảng 1.567 nghìn tỷ thùng, trong đó các quốc gia thành viên OPEC sở hữu khoảng 1.241 nghìn tỷ thùng, tương đương gần 79–80% tổng trữ lượng dầu thế giới.

Nguồn dự trữ khổng lồ này tập trung chủ yếu tại Trung Đông và một số quốc gia Nam Mỹ, với những nước dẫn đầu như Venezuela và Saudi Arabia. Chỉ riêng Venezuela đã chiếm khoảng 24,4% tổng trữ lượng dầu của OPEC, trong khi Saudi Arabia chiếm khoảng 21,5%.

Nhờ sở hữu phần lớn nguồn cung dài hạn của thế giới, OPEC có khả năng ảnh hưởng mạnh tới kỳ vọng của thị trường. Các quyết định tăng hoặc giảm sản lượng của tổ chức này thường tác động trực tiếp tới cung – cầu dầu mỏ toàn cầu, từ đó định hướng xu hướng giá dầu trong trung và dài hạn.

Trong những giai đoạn dư cung và giá dầu giảm sâu, OPEC thường thực hiện các thỏa thuận cắt giảm sản lượng giữa các nước thành viên, thậm chí mở rộng hợp tác với các nước ngoài khối trong cơ chế OPEC+. Việc giảm nguồn cung giúp hạn chế tình trạng giá dầu lao dốc, bảo vệ nguồn thu ngân sách của các quốc gia xuất khẩu dầu và giảm nguy cơ bất ổn cho thị trường năng lượng toàn cầu.

Ngược lại, khi giá dầu tăng quá cao do thiếu hụt nguồn cung hoặc căng thẳng địa chính trị, OPEC có thể tăng sản lượng để bổ sung nguồn cung, góp phần hạ nhiệt giá dầu và giảm áp lực lạm phát đối với nền kinh tế thế giới.

Nhờ khả năng phối hợp chính sách giữa các quốc gia sản xuất lớn, OPEC được xem như một “cơ chế ổn định” của thị trường dầu mỏ, giúp hạn chế các cú sốc giá cực đoan và duy trì sự vận hành tương đối ổn định của thị trường năng lượng toàn cầu.

“Van điều tiết” giúp ổn định giá dầu

OPEC được thành lập năm 1960 với mục tiêu phối hợp chính sách dầu mỏ giữa các quốc gia thành viên nhằm ổn định thị trường và đảm bảo nguồn thu cho các nước xuất khẩu dầu. Trong thực tế, công cụ quan trọng nhất mà OPEC sử dụng là hạn ngạch sản lượng.

Khi giá dầu giảm mạnh do dư cung, OPEC thường cắt giảm sản lượng để thu hẹp nguồn cung và nâng giá dầu. Ngược lại, khi giá dầu tăng quá cao có nguy cơ gây suy thoái kinh tế hoặc thúc đẩy sản xuất ngoài OPEC, tổ chức này có thể tăng sản lượng để hạ nhiệt thị trường.

Ảnh: starsinsider

Trong những năm gần đây, cơ chế điều tiết này được mở rộng thông qua liên minh OPEC+, bao gồm các nước ngoài OPEC như Nga. Sự phối hợp này giúp tổ chức có khả năng tác động tới một phần đáng kể sản lượng dầu toàn cầu, qua đó tăng cường sức ảnh hưởng đối với giá dầu quốc tế.

Lịch sử thị trường năng lượng cho thấy OPEC thường đóng vai trò “người điều tiết cuối cùng” trong các giai đoạn khủng hoảng. Ví dụ, khi giá dầu lao dốc trong giai đoạn khủng hoảng tài chính toàn cầu hoặc khi nhu cầu năng lượng giảm mạnh, các nước OPEC đã nhiều lần cắt giảm hàng triệu thùng dầu mỗi ngày nhằm cân bằng thị trường.

Một ví dụ điển hình là giai đoạn đại dịch COVID-19 năm 2020, khi nhu cầu năng lượng sụt giảm chưa từng có. OPEC+ đã thực hiện những đợt cắt giảm sản lượng lớn để ngăn chặn sự sụp đổ của giá dầu và ổn định thị trường năng lượng toàn cầu.

Ngay trong bối cảnh hiện nay, các yếu tố địa chính trị vẫn khiến thị trường dầu mỏ biến động mạnh. Các cuộc xung đột tại Trung Đông có thể làm gián đoạn nguồn cung toàn cầu, khiến giá dầu tăng cao. Trong những tình huống như vậy, việc OPEC điều chỉnh sản lượng – tăng hoặc giảm khai thác – đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định giá cả.

Dù vẫn giữ vai trò quan trọng, OPEC cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự gia tăng sản lượng từ các nước ngoài OPEC như Mỹ, Brazil hay Canada cùng với xu hướng chuyển dịch sang năng lượng tái tạo đang làm thay đổi cấu trúc thị trường năng lượng.

Tuy nhiên, trong ngắn và trung hạn, dầu mỏ vẫn là nguồn năng lượng chủ đạo của nền kinh tế thế giới. Với lợi thế về trữ lượng lớn, chi phí khai thác thấp và khả năng điều phối sản lượng, OPEC nhiều khả năng vẫn sẽ giữ vai trò trung tâm trong việc định hình giá dầu toàn cầu. Dù thị trường năng lượng toàn cầu ngày càng đa dạng và cạnh tranh hơn, OPEC vẫn sẽ là một nhân tố then chốt quyết định sự ổn định và xu hướng của giá dầu trong những năm tới.

Trần Ngọc/VOV.VN (lược dịch) Theo starsinsider, OPEC, Reuters