EU trước 'bài toán khó' giữa khí hậu, cạnh tranh và địa chính trị

Trao đổi với FT, Thống đốc Pierre Wunsch cho rằng các nhà hoạch định chính sách EU cần ngừng theo đuổi những mục tiêu như thị trường mở và hạn chế trợ cấp nhà nước - những yếu tố không còn phản ánh thực tế địa chính trị được định hình bởi chính sách “Nước Mỹ trên hết” của Tổng thống Mỹ Donald Trump hay mô hình kinh tế ở Trung Quốc.

Ủy ban châu Âu là cơ quan thiết lập chính sách thương mại và cạnh tranh của khối, gần đây đã ký kết các hiệp định thương mại tự do với các đối tác tại Mỹ Latinh, Australia, Ấn Độ và Indonesia.

Theo Thống đốc Pierre Wunsch, trước đây, các nhà hoạch định chính sách có thể “theo đuổi chương trình thương mại tự do và đồng thời hạn chế mạnh chính sách công nghiệp”, một cách tiếp cận “phần lớn thành công” nhưng hiện mô hình này đang chịu áp lực lớn.

Các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng cần được châu Âu chú trọng khi đối mặt với chi phí gia tăng nhưng vẫn cần duy trì để đáp ứng mục tiêu sản xuất nội địa. Ảnh: FT

Ông Wunsch đặc biệt chỉ ra các ngành sử dụng nhiều năng lượng - những lĩnh vực mà châu Âu phải đối mặt với chi phí cao mang tính cấu trúc nhưng vẫn cần duy trì sản xuất trong nước.

Theo đó, các chính sách trợ cấp của Trung Quốc và xu hướng bảo hộ từ Mỹ đã định hình lại cục diện.

Trong một báo cáo gần đây của Ngân hàng Trung ương Bỉ, ông Wunsch khẳng định EU cần cải cách về mặt chiến lược, cho rằng khối này đang né tránh những đánh đổi khó khăn giữa tham vọng khí hậu, năng lực cạnh tranh và mức độ mở cửa.

Trong thập kỷ qua, Ủy ban châu Âu đã thúc đẩy một chương trình nghị sự xanh đầy tham vọng, bao gồm mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào giữa thế kỷ. Tuy nhiên, hàng loạt khủng hoảng - từ đại dịch Covid-19, chiến sự tại Ukraine đến xung đột gần đây với Iran - đã khiến các chính sách “Thỏa thuận Xanh” bị điều chỉnh nới lỏng do lo ngại tăng trưởng yếu và sức cạnh tranh suy giảm so với Mỹ và Trung Quốc.

Trước cuộc khủng hoảng năng lượng mới liên quan đến xung đột Mỹ Iran, nhiều quốc gia đang tính đến việc đa dạng hóa nguồn năng lượng, giảm phụ thuộc vào dầu khí. Giám đốc Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), ông Fatih Birol cũng dự báo xu hướng này sẽ thúc đẩy điện hạt nhân, nhắc lại rằng nhiều nhà máy điện hạt nhân hiện nay của châu Âu được xây dựng sau các cú sốc dầu mỏ thập niên 1970.

Trong diễn biến liên quan, theo báo cáo “Từ giá trị tới an ninh kinh tế, sự chuyển dịch của mô hình kinh tế EU giai đoạn 2016-2026” mà Nghị viện châu Âu đưa ra cuối năm 2025, các nhà hoạch định chính sách khẳng định, chiến lược an ninh kinh tế đã trở thành trọng tâm sau khi xung đột Nga-Ukraine nổ ra năm 2022, kéo theo những hệ lụy đối với nguồn cung năng lượng của EU.

Năm 2024, Ủy ban châu Âu đề xuất 5 sáng kiến tiếp nối, gồm sửa đổi cơ chế rà soát đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), 3 sách trắng (về kiểm soát xuất khẩu, đầu tư ra nước ngoài và hỗ trợ nghiên cứu cho công nghệ lưỡng dụng) cùng một khuyến nghị của Hội đồng về an ninh nghiên cứu.

Liên quan đến Trung Quốc, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen năm 2023 cho rằng EU nên tập trung vào vấn đề can thiệp kinh tế vào năm 2025, dựa trên một đạo luật từ thời Chiến tranh Lạnh nhằm bảo đảm nguồn cung một số mặt hàng nhất định.

Trong khi quan hệ kinh tế EU-Mỹ dưới thời chính quyền Tổng thống Joe Biden là sự pha trộn giữa hợp tác và cạnh tranh, thì sang nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Donald Trump, quan hệ này trở nên căng thẳng hơn.

Tháng 1-2025, các tổ chức nghiên cứu vẫn kêu gọi tăng cường hợp tác với Mỹ, nhưng chỉ hai tháng sau, Washington đã tái áp thuế đối với hàng hóa từ EU.

Trong bối cảnh đó, EU theo đuổi cách tiếp cận “giảm rủi ro” (de-risking) thay vì “tách rời” (decoupling). Khối này đã thông qua công cụ chống cưỡng ép kinh tế - cho phép Ủy ban châu Âu điều tra các hành vi bị cho là cưỡng ép và đưa ra biện pháp đáp trả.

Tuy nhiên, các biện pháp như vậy cũng đặt ra những bài toán chính sách khó khăn. Chẳng hạn, việc EU áp thuế chống trợ cấp đối với xe điện nhập khẩu từ Trung Quốc năm 2024 vừa được xem là phản ứng hợp lý, nhưng cũng có thể hạn chế khả năng tiếp cận phương tiện xanh giá phải chăng.

Trong bối cảnh này, Thống đốc Pierre Wunsch khẳng định EU cũng cần đổi mới hơn nữa, nhằm đóng góp vai trò tích cực hơn trong việc định hình các tiêu chuẩn toàn cầu.

"Nếu trước đây việc là “người theo sau” về công nghệ còn có thể chấp nhận được, thì với tốc độ phát triển hiện nay, rủi ro mất quyền kiểm soát tương lai kinh tế của châu Âu đang gia tăng", theo Thống đốc Wunsch.

Tú Anh