Được bồi thường đến 1 tỉ khi bị xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ nhưng khó xác định thiệt hại

Trong thực tiễn thực thi quyền sở hữu trí tuệ, việc chứng minh thiệt hại vật chất luôn là một trong những trở ngại lớn nhất đối với nguyên đơn, không chỉ tại Việt Nam mà còn trong nhiều hệ thống pháp luật trên thế giới.

Đặc thù của tài sản trí tuệ là tính vô hình, dễ bị sao chép và lan truyền nhanh chóng, đặc biệt trong môi trường số, khiến cho việc xác định chính xác mức độ thiệt hại thực tế trở nên phức tạp và tốn kém.

Các hành vi xâm phạm như sao chép trái phép, sử dụng nhãn hiệu tương tự gây nhầm lẫn hay khai thác sáng chế không được phép, thường diễn ra trên quy mô rộng, xuyên biên giới và khó kiểm soát, làm suy giảm đáng kể khả năng thu thập chứng cứ của chủ thể quyền.

Trong bối cảnh đó, quy định truyền thống về bồi thường thiệt hại dựa trên tổn thất thực tế bộc lộ nhiều hạn chế, khi gánh nặng chứng minh chủ yếu đặt lên vai nguyên đơn. Thực tế, nguyên đơn thường gặp khó khăn trong việc chứng minh các yếu tố như mức độ sụt giảm doanh thu, lợi nhuận bị mất, hay lợi ích mà bên vi phạm thu được từ hành vi xâm phạm.

Điều này dẫn đến một nghịch lý: mặc dù hành vi xâm phạm có thể rõ ràng, nhưng khả năng được bồi thường thỏa đáng lại bị hạn chế do không đáp ứng được yêu cầu chứng minh nghiêm ngặt của pháp luật.

Ảnh minh họa AI.

Mức trần bồi thường 1 tỉ đồng

Trước những bất cập này, qua các lần sửa đổi, mới nhất là Luật sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ 2025 (sau đây gọi là Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025, có hiệu lực từ 1-4-2026) đã đưa ra giải pháp mang tính đột phá khi thiết lập một cơ chế quan trọng nhằm giải quyết khó khăn trong việc chứng minh thiệt hại thực tế trong các vụ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Theo đó, luật cho phép Tòa án chủ động ấn định mức bồi thường thiệt hại trong những trường hợp không thể xác định cụ thể tổn thất thực tế.

Cụ thể, trong trường hợp không thể xác định được mức bồi thường thiệt hại về vật chất theo các căn cứ thông thường thì Tòa án có thể quyết định mức bồi thường nhưng không vượt quá 1 tỉ đồng (trước ngày 1-4-2026 là 500 triệu đồng).

Cách tiếp cận này không chỉ góp phần giảm nhẹ gánh nặng chứng minh cho nguyên đơn mà còn tăng cường hiệu quả thực thi quyền, đảm bảo rằng các hành vi xâm phạm không bị "bỏ lọt" chỉ vì thiếu chứng cứ định lượng thiệt hại. Đồng thời, còn phản ánh nỗ lực của nhà làm luật trong việc cân bằng giữa hai yêu cầu: bảo vệ đầy đủ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền; đảm bảo tính hợp lý và dự đoán được của hệ thống pháp luật.

Quy định này có thể được phân tích trên ba phương diện chính.

Thứ nhất, tăng cường khả năng bảo vệ quyền. Việc nâng mức trần lên 1 tỉ đồng giúp gia tăng đáng kể khả năng bù đắp thiệt hại cho chủ thể quyền, đặc biệt trong các vụ việc có giá trị thương mại lớn. So với giai đoạn trước, mức này phản ánh sự điều chỉnh phù hợp với bối cảnh kinh tế và giá trị tài sản trí tuệ ngày càng gia tăng.

Thứ hai, tiệm cận cơ chế bồi thường theo luật định. Mặc dù không sử dụng thuật ngữ "statutory damages" (bồi thường theo luật định), quy định này trên thực tế tạo ra một cơ chế tương tự, cho phép Tòa án ấn định mức bồi thường mà không cần chứng minh thiệt hại cụ thể. Điều này đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực như bản quyền số, nơi thiệt hại rất khó định lượng.

Thứ ba, đặt ra giới hạn trách nhiệm rõ ràng. Việc ấn định mức trần 1 tỉ đồng góp phần đảm bảo tính dự đoán của pháp luật và hạn chế sự tùy tiện trong xét xử. Tuy nhiên, chính giới hạn này cũng đặt ra câu hỏi về tính tương xứng trong những vụ việc có quy mô thiệt hại lớn hơn nhiều.

Bên cạnh đó, chính cơ chế này cũng đặt ra những vấn đề lý luận và thực tiễn cần tiếp tục được nghiên cứu, đặc biệt liên quan đến tiêu chí xác định "mức độ thiệt hại" và mức độ tùy nghi của Tòa án trong quá trình áp dụng.

Từ góc độ so sánh, xu hướng trao quyền cho Tòa án trong việc ấn định mức bồi thường khi không thể chứng minh thiệt hại cụ thể cũng được ghi nhận trong pháp luật của Hoa Kỳ và Vương quốc Anh, mặc dù với các cơ chế và mức độ linh hoạt khác nhau.

Điều này cho thấy sửa đổi của Việt Nam không phải là một hiện tượng riêng lẻ, mà nằm trong xu hướng chung của pháp luật sở hữu trí tuệ hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả thực thi quyền trong bối cảnh kinh tế số.

TS Nguyễn Thái Cường, Viện Luật So sánh, Trường Đại học Luật TP.HCM.

Cần thêm hướng dẫn

Xét từ cả góc độ lý luận và thực tiễn áp dụng, quy định về mức trần 1 tỉ đồng vẫn đặt ra một số vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện nhằm đảm bảo tính hiệu quả, công bằng và thống nhất của hệ thống pháp luật.

Thứ nhất, cần xây dựng các hướng dẫn chi tiết và cụ thể hơn về tiêu chí xác định "mức độ thiệt hại" làm cơ sở cho Tòa án ấn định mức bồi thường. Hiện nay, việc đánh giá mức độ thiệt hại phần lớn vẫn mang tính định tính, phụ thuộc vào nhận định của cơ quan xét xử, từ đó tiềm ẩn nguy cơ thiếu nhất quán giữa các bản án.

Việc ban hành các tiêu chí mang tính định lượng hoặc bán định lượng (chẳng hạn dựa trên quy mô xâm phạm, phạm vi lãnh thổ, thời gian vi phạm, lợi nhuận ước tính của bên vi phạm) sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch và khả năng dự đoán của pháp luật.

Trên cơ sở đó, cần thiết xây dựng một hệ tiêu chí mang tính chuẩn hóa nhằm hỗ trợ Tòa án trong việc xác định mức độ thiệt hại, bao gồm: thiệt hại kinh tế trực tiếp của chủ thể quyền; lợi nhuận bất hợp pháp của bên vi phạm; giá chuyển giao quyền giả định; mức độ và phạm vi xâm phạm; yếu tố lỗi; thiệt hại về uy tín, danh tiếng; và hành vi của các bên sau khi xảy ra vi phạm.

Việc luật hóa hoặc hướng dẫn chi tiết các tiêu chí này không chỉ góp phần nâng cao tính dự đoán của pháp luật mà còn bảo đảm nguyên tắc bồi thường đầy đủ và hiệu quả trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ.

Thứ hai, cần cân nhắc thiết lập cơ chế linh hoạt hơn đối với mức trần 1 tỉ đồng, đặc biệt trong những trường hợp hành vi xâm phạm có tính chất nghiêm trọng, có tổ chức hoặc mang lại lợi ích kinh tế đặc biệt lớn cho bên vi phạm.

Trong bối cảnh giá trị của tài sản trí tuệ ngày càng gia tăng, một mức trần cố định có thể không còn phù hợp để đảm bảo tính răn đe.

Kinh nghiệm từ Hoa Kỳ cho thấy việc cho phép áp dụng mức bồi thường cao hơn trong trường hợp vi phạm có chủ ý theo U.S. Copyright Act (Luật Bản quyền của Hoa Kỳ) có thể tạo ra hiệu ứng phòng ngừa mạnh mẽ hơn.

Do đó, pháp luật Việt Nam có thể nghiên cứu cơ chế "vượt trần có điều kiện" hoặc mở rộng khung bồi thường trong các trường hợp đặc biệt.

Thứ ba, cần tăng cường yếu tố răn đe thông qua việc phân hóa mức bồi thường dựa trên yếu tố lỗi của bên vi phạm, bao gồm lỗi cố ý và lỗi vô ý.

Hiện nay, quy định pháp luật chưa thực sự làm rõ mối quan hệ giữa mức độ lỗi và mức bồi thường trong trường hợp áp dụng mức trần. Trong khi đó, nhiều hệ thống pháp luật phát triển, bao gồm Hoa Kỳ và Vương quốc Anh, đã thiết lập các cơ chế cho phép gia tăng mức bồi thường hoặc áp dụng cơ chế "bồi thường thiệt hại bổ sung" (additional damages) trong trường hợp hành vi vi phạm mang tính cố ý hoặc đặc biệt nghiêm trọng.

Việc nội luật hóa cách tiếp cận này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa và bảo vệ quyền.

Cuối cùng, cần tăng cường năng lực của cơ quan xét xử trong việc đánh giá và lượng hóa thiệt hại, bao gồm việc đào tạo chuyên sâu về sở hữu trí tuệ, cũng như phát triển các công cụ hỗ trợ định giá tài sản trí tuệ và thiệt hại liên quan. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh các tranh chấp sở hữu trí tuệ ngày càng phức tạp và mang tính kỹ thuật cao.

Có thể thấy, mặc dù quy định về mức trần 1 tỉ đồng là một bước tiến đáng ghi nhận trong tiến trình hoàn thiện pháp luật sở hữu trí tuệ tại Việt Nam, nhưng để phát huy tối đa hiệu quả, cần có sự bổ sung đồng bộ về hướng dẫn áp dụng, cơ chế linh hoạt và năng lực thực thi.

Những cải cách này sẽ góp phần đưa hệ thống pháp luật Việt Nam tiệm cận hơn với các chuẩn mực quốc tế, đồng thời đáp ứng tốt hơn yêu cầu bảo vệ quyền trong nền kinh tế tri thức.

TS NGUYỄN THÁI CƯỜNG, Viện Luật So sánh, Trường Đại học Luật TP.HCM