Quyền sở hữu trí tuệ với sản phẩm AI

Điều này sẽ tác động như thế nào đến thói quen sáng tạo và hoạt động kinh doanh trên nền tảng số? Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SB Law.

Phóng viên: Trước tiên xin cảm ơn ông đã dành thời gian cho Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội. Thưa ông, AI đang được sử dụng ngày càng phổ biến để tạo ra các sản phẩm sáng tạo. Với quy định mới của Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi), quyền sở hữu đối với những sản phẩm này sẽ được xác định như thế nào? Đâu là căn cứ để phân định giữa người sử dụng AI để tạo ra tác phẩm và chủ sở hữu công nghệ AI?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Trong mối quan hệ này có hai chủ thể chính: nhà phát triển công cụ AI và tác giả sử dụng công cụ đó để tạo ra tác phẩm. Theo mô hình phổ biến hiện nay, các đơn vị phát triển trí tuệ nhân tạo sẽ sở hữu công nghệ nguồn và quy định các điều khoản sử dụng cụ thể. Trong khi đó, người sử dụng AI để tạo ra sản phẩm đầu ra (output) sẽ được ghi nhận là chủ sở hữu đối với tác phẩm đó. Luật Sở hữu Trí tuệ có thể công nhận người sử dụng là chủ thể có quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm được tạo ra từ AI. Đây chính là cách phân biệt rõ ràng giữa quyền sở hữu công nghệ của nhà phát triển và quyền sở hữu tác phẩm của người sáng tạo.

Phóng viên: Thưa ông, liệu ranh giới giữa vai trò của con người và vai trò của AI trong quá trình sáng tạo có quá mong manh không khi hiện nay nhiều tác phẩm chỉ được tạo ra từ một vài câu lệnh, còn phần lớn nội dung lại do AI thực hiện?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Ranh giới giữa việc tạo ra một tác phẩm hoàn toàn bằng AI và tác phẩm có sự can thiệp sáng tạo của con người là rất mong manh. Nếu chúng ta chỉ đưa ra một câu lệnh (prompt) đơn giản, chẳng hạn như yêu cầu AI tạo ra một bản nhạc theo phong cách của Beethoven, thì sản phẩm đó sẽ không được các cơ quan chức năng công nhận là tác phẩm do con người sáng tạo. Để được bảo hộ với tư cách là chủ thể của quyền sở hữu trí tuệ, yếu tố con người phải giữ vai trò quyết định. Điều đó có nghĩa là người sáng tạo phải sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ, đồng thời phải đầu tư nhiều công sức sáng tạo, từ khâu lựa chọn, sắp xếp đến tinh chỉnh, để tạo ra một tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân và trí tuệ của con người.

Phóng viên: Thưa ông, có thể coi đây là một thách thức lớn trong quá trình thực thi luật hay không, khi việc phân định rạch ròi giữa phần sáng tạo của con người, mức độ can thiệp của con người và phần do công nghệ AI tạo ra là không hề dễ?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Đây thực sự là một thách thức lớn cho các cơ quan quản lý Nhà nước trong việc thẩm định và cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu trí tuệ đối với tác phẩm. Chúng ta sẽ phải phân định một cách rõ ràng tỷ lệ đóng góp giữa trí tuệ nhân tạo và con người trong một sản phẩm: bao nhiêu phần trăm là do AI tạo ra và bao nhiêu phần trăm là sáng tạo tự thân của con người. Về nguyên tắc, những phần nội dung do AI thực hiện sẽ không được bảo hộ sở hữu trí tuệ, trong khi những sáng tạo gắn liền với dấu ấn cá nhân của con người mới được pháp luật bảo hộ. Do đó, tôi rất mong chờ những hướng dẫn cụ thể tiếp theo trong Luật Trí tuệ nhân tạo và Luật Sở hữu Trí tuệ để có khung pháp lý minh bạch cho vấn đề này.

Phóng viên: Thưa ông, để thực thi hiệu quả, rõ ràng, Luật vẫn cần thêm các hướng dẫn cụ thể. Liên quan đến một nội dung mới, Luật cho phép sử dụng dữ liệu đã được công bố hợp pháp để huấn luyện AI. Vậy theo ông, quy định này có thể ảnh hưởng như thế nào đến quyền tác giả của những người đã tạo ra các tác phẩm đó?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Sự phát triển của AI sẽ tạo ra những ảnh hưởng rất lớn vì đặc điểm cốt lõi của công nghệ này là sử dụng dữ liệu lớn (Big Data) kết hợp với chip xử lý mạnh mẽ để huấn luyện trên các dữ liệu đã công bố. Từ đó, AI tạo ra những giá trị mới chứ không đơn thuần là sao chép theo khái niệm truyền thống trong Luật Sở hữu Trí tuệ. Với khả năng này, AI có thể tạo ra các tác phẩm mô phỏng phong cách của những tác giả nổi tiếng với giá thành "công nghiệp" rất rẻ, tạo ra áp lực cạnh tranh trực tiếp với các tác giả thực thụ.

Tuy nhiên, vì sáng tạo nghệ thuật của con người luôn gắn liền với phong cách và cảm xúc đặc biệt, tôi tin rằng tương lai sẽ hình thành một dòng sản phẩm "phi AI". Dòng sản phẩm này đề cao tuyệt đối sự sáng tạo và lao động nghệ thuật thuần túy của tác giả hoặc chủ sở hữu tác phẩm. Sự xuất hiện của AI không tiêu diệt nghệ thuật mà sẽ thay đổi diện mạo thị trường, nơi giá trị thủ công và trí tuệ con người được định vị ở một đẳng cấp khác biệt.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!

Ngọc Ánh