Lấp khoảng trống pháp lý về AI

Luật Sở hữu Trí tuệ (sửa đổi) được Quốc hội thông qua cuối năm 2025, điều chỉnh các nội dung liên quan đến quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp, quyền đối với giống cây trồng và việc bảo hộ các quyền này. Một trong những điểm mới đáng chú ý là bổ sung các quy định nhằm xử lý những vấn đề phát sinh từ công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI). Trong môi trường số, nơi các hành vi sao chép, sử dụng trái phép nội dung ngày càng phổ biến và khó kiểm soát, việc tăng cường công cụ quản lý và chế tài xử lý được xem là yêu cầu cấp thiết. Theo đánh giá, những sửa đổi lần này có tác động đến toàn bộ quá trình tạo lập, bảo vệ và khai thác quyền sở hữu trí tuệ. Những hạn chế trước đây như thủ tục còn phức tạp, thời gian xử lý kéo dài, chế tài chưa đủ mạnh hay phạm vi bảo hộ còn hẹp sẽ từng bước được khắc phục.

Là người sáng tạo nội dung AI dành cho thiếu nhi, chị Cao Mai Phương cho biết, trước đây chị từng lo ngại khi sản phẩm của mình bị chia sẻ, sử dụng trên mạng mà không xin phép. Việc luật sửa đổi công nhận quyền tác giả đối với sản phẩm do con người sử dụng AI tạo ra giúp những người làm sáng tạo có thêm niềm tin.

Tuy nhiên, cùng với sự kỳ vọng, thực tế cũng đặt ra không ít vấn đề mới. Theo anh Nguyễn Việt Anh, nhà sáng tạo nội dung số, khi ranh giới giữa sáng tạo của con người và AI vẫn chưa dễ xác định, thì quá trình đăng ký bản quyền, phát hiện nội dung bị đánh cắp và cơ chế xử lý vi phạm cần có hướng dẫn cụ thể hơn.

Một điểm đáng chú ý khác là luật cho phép tổ chức, cá nhân sử dụng tác phẩm, dữ liệu đã được công bố hợp pháp để nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện hệ thống AI. Đây được xem là cách tiếp cận khá cởi mở, góp phần thúc đẩy phát triển công nghệ mới. Tuy nhiên, đi cùng với đó là yêu cầu phải xác định rõ giới hạn sử dụng, nhất là khi hoạt động khai thác dữ liệu gắn với mục đích thương mại. Luật sư Lê Quang Vinh, Công ty Sở hữu trí tuệ Bross và cộng sự cho rằng, điểm cần làm rõ là ranh giới giữa mục đích thương mại và không thương mại.

Việc Luật Sở hữu Trí tuệ (sửa đổi) có hiệu lực được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý phù hợp hơn với thực tiễn phát triển của kinh tế số. Tuy vậy, để các quy định mới đi vào cuộc sống, vẫn cần thêm các văn bản hướng dẫn cụ thể, đồng bộ, nhất là với những vấn đề mới phát sinh từ công nghệ AI và môi trường số.

Ngọc Ánh