Dự thảo Luật Trợ giúp pháp lý Nâng cao hiệu quả thực thi, bảo đảm thực chất quyền tiếp cận công lý của người dân

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành phiên họp. Ảnh: Quang Khánh

Từ phối hợp liên ngành đến trách nhiệm pháp định của Nhà nước

Dự thảo Luật Trợ giúp pháp lý có điểm mới đáng chú ý là mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý và tái thiết quy trình theo hướng linh hoạt hơn. Nhưng, ĐBQH Nguyễn Thị Yến Nhi (Vĩnh Long) cho rằng, cơ chế phối hợp liên ngành trong trợ giúp pháp lý, đặc biệt trong hoạt động tố tụng cũng có vai trò rất quan trọng trong bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân, nhất là các nhóm yếu thế.

Tuy nhiên, hiện nay cơ chế phối hợp chủ yếu được quy định ở cấp thông tư liên tịch, nên hiệu lực pháp lý chưa cao, tính ràng buộc trong tổ chức thực hiện còn hạn chế, phần nào ảnh hưởng đến hiệu quả điều phối. Trong bối cảnh các cơ quan tư pháp có tính độc lập cao, yêu cầu đặt ra là phải có một khuôn khổ pháp lý đủ mạnh để điều chỉnh mối quan hệ phối hợp này.

ĐBQH Nguyễn Thị Yến Nhi (Vĩnh Long) phát biểu tại hội trường. Ảnh: Hồ Long

Từ đó, đại biểu đề nghị cần luật hóa mô hình Hội đồng phối hợp liên ngành về trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng. Việc nâng tầm quy định lên luật không chỉ nhằm tăng hiệu lực pháp lý, mà còn tạo sự thống nhất giữa các ngành và bảo đảm tính ổn định lâu dài trong thực thi.

Quan trọng hơn, theo đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi, đây không chỉ là một biện pháp kỹ thuật lập pháp mà là đổi mới tư duy lập pháp, từ phối hợp nghiệp vụ sang thể chế hóa trách nhiệm của Nhà nước. Khi đó, việc bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý không còn phụ thuộc vào sự phối hợp hành chính giữa các cơ quan, mà trở thành nghĩa vụ pháp định, gắn với trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát.

Việc luật hóa cũng tạo cơ sở để Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao, bảo đảm các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện đầy đủ nghĩa vụ trong việc thông báo, giải thích quyền được trợ giúp pháp lý, tránh bỏ sót đối tượng thụ hưởng. Đây cũng là bước đi phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp, đặt quyền con người, quyền công dân vào vị trí trung tâm.

Dẫn chứng hiệu quả từ cơ chế phối hợp giữa các cơ quan công an, Viện Kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân từ cấp Trung ương đến cấp tỉnh được thiết lập từ năm 2007 đến nay, đại biểu khẳng định, việc luật hóa quy định này không làm phát sinh tổ chức bộ máy mới cũng như không tăng biên chế, trong khi sẽ giúp chuẩn hóa một cơ chế hiện đang vận hành ổn định, giúp tiết kiệm nguồn lực xã hội, cũng như đẩy nhanh tiến trình cải cách tư pháp.

Nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy, ĐBQH Cao Thị Xuân (Thanh Hóa) đề nghị chuyển mạnh cách tiếp cận chính sách sang bảo đảm quyền tiếp cận công lý. Bởi, dù phạm vi đối tượng đã được quy định khá rộng, nhưng thực tế vẫn còn nhiều người dân gặp khó khăn trong tiếp cận pháp luật chưa được thụ hưởng chính sách.

ĐBQH Cao Thị Xuân (Thanh Hóa) phát biểu tại hội trường. Ảnh: Hồ Long

“Cách tiếp cận hiện nay vẫn thiên về quản lý đối tượng, chưa thực sự tiếp cận từ góc độ quyền, chưa bảo đảm quyền tiếp cận công lý một cách chủ động”. Nêu vấn đề này, đại biểu Cao Thị Xuân đề xuất nghiên cứu mở rộng theo hướng linh hoạt hơn, bổ sung tiêu chí xác định đối tượng theo hướng dựa trên mức độ yếu thế về pháp lý, đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết để bảo đảm tính linh hoạt phù hợp trong từng giai đoạn phát triển và cũng phù hợp với quan điểm chỉ đạo trong công tác lập pháp hiện nay.

Không dừng ở phạm vi tiếp cận, đại biểu Cao Thị Xuân cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ bảo đảm có dịch vụ sang bảo đảm chất lượng dịch vụ, coi đây là “khâu đột phá”. Bởi, thực tiễn địa phương cho thấy, người dân không chỉ cần được trợ giúp mà cần được trợ giúp đến cùng bảo vệ quyền lợi một cách thực chất. Nếu không niềm tin vào công lý sẽ bị ảnh hưởng. Do đó, đại biểu đề nghị cần quan tâm luật hóa các tiêu chí chất lượng dịch vụ trợ giúp pháp lý, thiết lập cơ chế đánh giá độc lập, gắn trách nhiệm cụ thể của người thực hiện trợ giúp pháp lý, qua đó bảo đảm tính thực chất, tránh hình thức.

Chính sách linh hoạt, cơ chế phân bổ nguồn lực hiện đại

Để hoàn thiện chính sách theo hướng bao trùm và bền vững, ĐBQH Lý Anh Thư (An Giang) đề nghị bổ sung cơ chế giảm phí dịch vụ pháp lý bên cạnh cơ chế miễn phí hiện hành. Bởi, quy định miễn phí tuyệt đối tuy có ý nghĩa quan trọng việc bảo vệ quyền tiếp cận pháp luật cho người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy, cơ chế này đã bộc lộ một số hạn chế, như tạo áp lực lớn đối với ngân sách nhà nước, chưa bao quát đầy đủ các nhóm đối tượng có nhu cầu nhưng không thuộc diện miễn phí, đồng thời chưa khuyến khích mạnh mẽ sự tham gia của các tổ chức, cá nhân trong cung cấp dịch vụ pháp lý.

ĐBQH Lý Anh Thư (An Giang) phát biểu tại hội trường. Ảnh: Quang Khánh

Việc bổ sung cơ chế giảm phí sẽ giúp mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý với chi phí phù hợp, đồng thời “bảo đảm tính bền vững của hệ thống và tăng cường xã hội hóa”, khuyến khích sự tham gia của các tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ pháp lý. Thực tiễn quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia như Anh, Pháp, Hoa Kỳ... đã áp dụng cơ chế kết hợp giữa miễn phí, giảm phí theo khả năng tài chính của người dân, góp phần nâng cao hiệu quả tiếp cận công lý và sử dụng hợp lý nguồn lực.

Tiếp cận từ khía cạnh thể chế tài chính, đại biểu Đoàn Thị Lê An (Cao Bằng) nhấn mạnh yêu cầu xây dựng một cơ chế phân bổ nguồn lực hiện đại, minh bạch và gắn với hiệu quả. Đại biểu cho rằng, dù sửa đổi, bổ sung khoản 2 Điều 5 về bố trí kinh phí ngân sách nhà nước cho hoạt động trợ giúp pháp lý đã có bước tiến so với quy định hiện hành. Song, quy định còn mang tính liệt kê, hình thức, thiếu cơ chế thực thi cụ thể, chưa làm rõ cơ chế phân bổ thực tế, chưa thiết lập cơ chế tài chính gắn với kết quả đầu ra, mang nặng tính cấp phát hành chính. Quy định về hỗ trợ địa phương còn chung chung, chưa có tiêu chí xác định thế nào là vụ việc phức tạp, điển hình; chưa có cơ chế phân bổ minh bạch giữa các địa phương dễ dẫn đến nguy cơ tùy nghi trong áp dụng, khó kiểm soát lợi ích nhóm trong phân bổ ngân sách.

ĐBQH Đoàn Thị Lê An (Cao Bằng) phát biểu tại hội trường. Ảnh: Hồ Long

Từ thực tế đó, đại biểu đề xuất bổ sung cơ chế phân bổ ngân sách theo tiêu chí rõ ràng như theo số lượng người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, theo mức độ khó khăn của địa bàn và theo số lượng, tính chất của vụ việc. Đồng thời, chuyển từ cấp phát sang đặt hàng dịch vụ công bằng cách nhà nước đặt hàng luật sư, tổ chức hành nghề luật hoặc thanh toán theo vụ việc, chất lượng dịch vụ; cụ thể hóa tiêu chí vụ việc phức tạp, điển hình để tránh tùy tiện và tăng minh bạch; mở rộng nguồn lực ngoài ngân sách.

Theo đại biểu, đây là hướng đi phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách, tăng tính minh bạch và hạn chế rủi ro trong phân bổ nguồn lực.

Theo nhiều đại biểu Quốc hội, việc hoàn thiện dự thảo Luật Trợ giúp pháp lý phải trên cơ sở thay đổi tư duy lập pháp, phù hợp với quan điểm chỉ đạo trong công tác lập pháp hiện nay, tái định hình cách Nhà nước thực hiện trách nhiệm bảo đảm quyền tiếp cận công lý. Từ việc luật hóa cơ chế phối hợp, chuyển sang tiếp cận quyền, mở rộng chính sách theo hướng bao trùm, đến xây dựng cơ chế tài chính hiện đại - tất cả đều hướng tới một hệ thống trợ giúp pháp lý thực chất, hiệu quả và bền vững trong giai đoạn mới.

Thanh Hải