Doanh nghiệp nhà nước nắm hàng nghìn tỷ nhưng thiếu quyền tự quyết

Còn tâm lý né tránh trách nhiệm

Tại hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng” do báo Tiền Phong tổ chức sáng 21/7, ông Nguyễn Tuấn Linh - đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết, đến cuối năm 2025 chỉ còn 695 doanh nghiệp nhà nước (DNNN), quy mô tài sản khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021.

Thế nhưng, hết năm 2025, mới có 180/616 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn, trong khi số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn chỉ đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.

Ông Linh chỉ rõ, quá trình cơ cấu lại DNNN vẫn còn nhiều hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp, công tác chuẩn bị cổ phần hóa thiếu hiệu quả, cùng tâm lý né tránh trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu doanh nghiệp và cơ quan đại diện chủ sở hữu.

Trong khi đó, yêu cầu phát huy vai trò dẫn dắt của khu vực này đối với tăng trưởng, đầu tư và đổi mới sáng tạo, gắn với nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp ngày càng trở nên cấp bách.

Dự án Nhà máy bột giấy Phương Nam tại xã Thạnh Hóa, tỉnh Tây Ninh (Long An cũ) là một trong số những trường hợp thua lỗ kéo dài, khó xử lý nhất của ngành Công Thương. Ảnh: Nguyễn Huế

Ông Bùi Khắc Hiền - Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nêu một nghịch lý hiện nay là chúng ta giao vốn, giao tài sản cho doanh nghiệp nhưng lại không coi đó là tài sản thực sự của họ. Chẳng hạn như đất đai hay hạ tầng được giao, doanh nghiệp có được coi là tài sản để đem đi thế chấp hay không.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp nắm trong tay hàng nghìn tỷ đồng nhưng không thể tăng trưởng vì không có quyền tự quyết, không được xoay xở trên những đồng vốn và tài sản đó.

“Chúng ta không thể ngồi nói với nhau về việc doanh nghiệp không tăng trưởng rồi đổ lỗi hoàn toàn cho họ, trong khi cách quản lý và quản trị đang bó buộc họ. Nếu coi đất đai, cơ sở hạ tầng là vốn thì phải cho họ quyền kinh doanh. Còn nếu chỉ giao quản lý, khai thác thì không thể tính đó là vốn để bắt họ tăng trưởng”, ông Hiền chỉ rõ vấn đề.

Theo ông, cũng cần làm rõ vai trò của các bộ, ngành là thực hiện quyền chủ sở hữu hay chỉ tham gia xây dựng kế hoạch.

Tái cơ cấu không chỉ là sáp nhập hay thoái vốn

Theo ông Nguyễn Đức Hiển - Phó trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị đã đề ra nhiều tư duy mới, yêu cầu DNNN phải có tư duy mới về sắp xếp, chuyển đổi quản trị để giữ vai trò thật sự dẫn dắt các lĩnh vực then chốt, thiết yếu của đất nước.

Mục tiêu đến năm 2030, 100% DNNN áp dụng tiêu chuẩn quản trị của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD). Do đó, cần thay đổi cơ chế đánh giá hiệu quả, chuyển từ dựa vào chỉ tiêu tài chính hằng năm sang đánh giá tổng thể để doanh nghiệp yên tâm đầu tư vào những ngành mạo hiểm, đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ.

Vì vậy, phải tiếp tục cổ phần hóa, thoái vốn, hợp nhất DNNN theo nguyên tắc, tiêu chí và lộ trình cụ thể. Cùng với đó, đẩy nhanh việc triển khai cơ cấu toàn diện mô hình hoạt động của SCIC, tiến tới thành lập Quỹ đầu tư quốc gia để giải quyết các câu chuyện đầu tư và xử lý doanh nghiệp yếu kém nhanh hơn, tránh kéo dài gây lãng phí lớn.

“Chúng ta muốn có năng lực tự chủ chiến lược, nhưng doanh nghiệp chúng ta không mạnh thì rất khó. Doanh nghiệp vừa và nhỏ muốn phát triển phải có doanh nghiệp đủ mạnh dẫn dắt”, ông Hiển nhấn mạnh.

Theo ông Phan Đức Hiếu - Ủy viên thường trực Ủy ban Kinh tế Quốc hội, điều quan trọng nhất trong giai đoạn tới là thống nhất lại cách hiểu về tái cơ cấu DNNN. Tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của DNNN và khu vực kinh tế nhà nước, đúng với tinh thần Nghị quyết 79.

Để đạt mục tiêu này, ông cho rằng cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, nghĩa vụ pháp lý và đất đai - những nút thắt kéo dài nhiều năm đang cản trở quá trình cổ phần hóa, chuyển giao và tái cơ cấu doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp vẫn tồn tại tình trạng vốn điều lệ chỉ ghi trên giấy tờ nhưng chưa được cấp đủ vốn thực tế; phương án sử dụng đất chưa rõ ràng; nhiều tài sản, dự án chưa thể xác định đầy đủ giá trị khi chuyển giao.

Song song đó, nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp và chuyển mạnh từ phương thức sắp xếp, thoái vốn theo tư duy hành chính sang cơ chế thị trường.

GS.TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó Hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc dân, đề xuất cần xây dựng mô hình quản trị mới, trong đó cơ quan quản lý nhà nước tập trung hoạch định chính sách, còn hoạt động đầu tư và quản lý vốn được giao cho tổ chức chuyên trách vận hành theo cơ chế thị trường.

Theo ông, việc chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo, đồng thời phân định rõ chức năng quản lý nhà nước và đầu tư vốn sẽ tạo nền tảng để DNNN nâng cao hiệu quả hoạt động, phát huy vai trò dẫn dắt và góp phần nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Tâm An