Điện mặt trời mái nhà: Từ giải pháp tiết kiệm đến tự chủ năng lượng

Nghị định 243 mở rộng cơ chế thỏa thuận trong mua bán điện dư. Ảnh: Thanh Hiệp

Khơi thông nguồn điện tại chỗ

Nhu cầu điện của Việt Nam tiếp tục tăng cao cùng với quá trình phục hồi sản xuất và phát triển kinh tế. Trong khi đó, việc đầu tư các dự án nguồn điện quy mô lớn cần nhiều thời gian, còn hệ thống truyền tải tại nhiều khu vực thường xuyên chịu áp lực vào giờ cao điểm. Trong bối cảnh đó, điện mặt trời mái nhà đang được nhìn nhận không chỉ là giải pháp tiết kiệm chi phí mà còn là nguồn điện phân tán quan trọng, góp phần nâng cao khả năng tự chủ năng lượng ngay tại nơi sử dụng.

Điểm đáng chú ý là tư duy phát triển điện mặt trời mái nhà đã có sự thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây mục tiêu chủ yếu là bán điện lên lưới thì hiện nay, Chính phủ định hướng phát triển theo mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ, lấy hiệu quả sử dụng năng lượng làm trung tâm. Doanh nghiệp và người dân tận dụng diện tích mái để tạo nguồn điện phục vụ trực tiếp sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt, qua đó giảm chi phí điện, giảm phát thải và chủ động hơn về nguồn năng lượng.

Để hiện thực hóa định hướng này, hành lang pháp lý đang từng bước được hoàn thiện. Nghị định số 243/2026/NĐ-CP của Chính phủ đã tháo gỡ nhiều vướng mắc trong phát triển điện mặt trời mái nhà, đáng chú ý là nâng tỷ lệ sản lượng điện dư được bán lên lưới từ tối đa 20% lên 50% và mở rộng cơ chế thỏa thuận giá mua bán điện. Những điều chỉnh này giúp nâng cao hiệu quả đầu tư, tạo động lực để doanh nghiệp và hộ gia đình mạnh dạn phát triển điện mặt trời mái nhà theo hướng bền vững.

Hiệu quả của chính sách đã được phản ánh qua thực tiễn. Công ty Cổ phần May Hưng Long 2 (tỉnh Hưng Yên) đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất khoảng 700kWp, đáp ứng 60-70% nhu cầu điện của nhà máy. Nhờ kết hợp điện mặt trời với các giải pháp tiết kiệm năng lượng như thay thế thiết bị hiệu suất cao, tự động hóa dây chuyền và tối ưu vận hành, doanh nghiệp giảm khoảng 50% chi phí tiền điện, tiết kiệm 1,5-2 tỷ đồng mỗi năm. Nguồn lực này tiếp tục được tái đầu tư cho đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng coi trọng tiêu chí sản xuất xanh.

Không chỉ doanh nghiệp, các hộ gia đình cũng tích cực tham gia quá trình chuyển đổi. Tại Hưng Yên, gia đình bà Vũ Thị Ngọc Xuân đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất 15kWp kết hợp pin lưu trữ. Nếu trước đây tiền điện mỗi tháng khoảng 6-7 triệu đồng, hiện nay giảm còn khoảng 300.000 đồng, đồng thời vẫn bảo đảm nguồn điện cho các thiết bị thiết yếu khi điện lưới xảy ra sự cố.

Những mô hình này cho thấy điện mặt trời mái nhà không còn đơn thuần là giải pháp giảm hóa đơn tiền điện mà đang trở thành công cụ giúp doanh nghiệp và người dân chủ động nguồn năng lượng, thúc đẩy tiêu dùng và sản xuất xanh. Quan trọng hơn, hàng triệu mái nhà nếu được khai thác hiệu quả sẽ hình thành nguồn điện phân tán quy mô lớn, góp phần giảm áp lực đầu tư nguồn điện tập trung.

Không chỉ "lợi nhà", còn giảm áp lực hệ thống

Ở góc độ vĩ mô, điện mặt trời mái nhà không chỉ mang lại lợi ích cho từng hộ sử dụng mà còn góp phần giảm áp lực lên hệ thống điện quốc gia. Theo ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng Xanh (thuộc Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam), việc phát triển các nguồn điện phân tán giúp giảm nhu cầu truyền tải điện đường dài, hạn chế tổn thất điện năng và giảm áp lực đầu tư nguồn điện tập trung. Đặc biệt, điện mặt trời phát điện mạnh nhất vào cuối buổi sáng và đầu giờ chiều - thời điểm phụ tải tăng cao - nên góp phần giảm lượng điện phải huy động từ hệ thống trong giờ cao điểm.

Đối với các địa phương có điều kiện bức xạ tốt như miền Trung và miền Nam, việc phát triển điện mặt trời mái nhà còn giúp chủ động nguồn điện tại chỗ, giảm áp lực truyền tải liên vùng, tạo điều kiện để hệ thống điện quốc gia điều tiết nguồn điện hiệu quả hơn giữa các khu vực.

Sự thay đổi về chính sách cũng nhanh chóng tạo hiệu ứng lan tỏa. Theo Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC), chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026 đã có thêm 8.500 khách hàng lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ với tổng công suất gần 394,5MW. Lũy kế đến cuối tháng 6-2026, toàn khu vực do EVNNPC quản lý có hơn 10.000 khách hàng với tổng công suất trên 718MW, cho thấy điện mặt trời mái nhà đang trở thành xu hướng đầu tư mới của doanh nghiệp và người dân.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cho rằng điện mặt trời mái nhà không phải lời giải duy nhất cho bài toán cung ứng điện mà cần phát triển đồng bộ với hạ tầng lưới điện, hệ thống điều độ và các giải pháp lưu trữ năng lượng. Theo dự báo của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), sản lượng điện toàn hệ thống năm 2026 ước đạt khoảng 358,6 tỷ kWh, tăng hơn 11% so với năm trước; riêng khu vực miền Bắc, công suất phụ tải cực đại trong các tháng cao điểm có thể tăng thêm từ 1.500 đến 2.500MW. Điều đó đòi hỏi việc phát triển các nguồn điện phân tán phải gắn với đầu tư hạ tầng truyền tải, dự báo phụ tải và điều độ hệ thống.

Cùng với đó, EVN đang triển khai các chương trình sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả, điều chỉnh phụ tải (DR) và đầu tư hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS). Khi kết hợp với điện mặt trời mái nhà, các giải pháp này sẽ nâng cao khả năng khai thác nguồn điện sạch, giảm phụ thuộc vào các nguồn điện truyền thống và tăng tính linh hoạt của hệ thống điện quốc gia.

Sau giai đoạn phát triển nhanh rồi chững lại vì thiếu cơ chế, điện mặt trời mái nhà đang bước vào chu kỳ phát triển mới với định hướng rõ ràng hơn. Từ giải pháp tiết kiệm chi phí cho từng hộ sử dụng, loại hình năng lượng này đang trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng và chuyển dịch xanh của Việt Nam.

Khi cơ chế tiếp tục được hoàn thiện, công nghệ ngày càng hiện đại và nhận thức của doanh nghiệp, người dân tiếp tục thay đổi, điện mặt trời mái nhà sẽ không chỉ tạo ra những kWh điện sạch mà còn góp phần xây dựng hệ thống năng lượng chủ động, linh hoạt và bền vững, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế trong giai đoạn mới.

Thanh Hiền