Cú hích từ chính sách, khơi thông nguồn điện mặt trời mái nhà

Bướcngoặt chính sách

Sau giai đoạn phát triển bùng nổ rồi chững lại vì khoảng trống cơ chế, điện mặt trời mái nhà đang đứng trước một chu kỳ phát triển mới.

Nếu trước đây, mục tiêu chủ yếu là bán điện lên lưới, thì các chính sách mới của Chính phủ đã định hình lại hướng đi của loại hình năng lượng này: Ưu tiên tự sản xuất, tự tiêu thụ, lấy hiệu quả sử dụng năng lượng làm trung tâm, đồng thời góp phần giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới và thúc đẩy tăng trưởng xanh.

Chị thị 03 thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ (Ảnh: Hồng Hạnh).

Thông điệp ấy được thể hiện xuyên suốt trong các chỉ đạo của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ thời gian qua, đặc biệt là Chỉ thị 03 về thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Thay vì coi điện mặt trời đơn thuần là một nguồn điện để kinh doanh, chính sách mới khuyến khích người dân, doanh nghiệp tận dụng diện tích mái sẵn có để tạo ra nguồn điện phục vụ chính nhu cầu của mình, qua đó giảm chi phí sử dụng điện, giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao khả năng chủ động về năng lượng.

Sự thay đổi trong tư duy quản lý nhanh chóng được cụ thể hóa bằng việc hoàn thiện hành lang pháp lý. Ngày 26/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 243 sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định 58 và Nghị định số 57, tiếp tục tháo gỡ các điểm nghẽn trong quá trình triển khai điện mặt trời mái nhà.

Một trong những điểm mới đáng chú ý là nâng tỷ lệ sản lượng điện dư được phép bán lên lưới điện quốc gia từ mức tối đa 20% lên tối đa 50% sản lượng điện phát tại đầu ra của hệ thống điện mặt trời mái nhà theo cường độ bức xạ. Sau 2030, các bên được phép thỏa thuận mua bán sản lượng điện cao hơn nếu lưới điện tại khu vực đấu nối bảo đảm khả năng tiếp nhận, đáp ứng yêu cầu vận hành an toàn hệ thống điện.

Quy định này giúp các hộ gia đình, cơ sở sản xuất, kinh doanh và doanh nghiệp khai thác hiệu quả hơn lượng điện phát ra, cải thiện hiệu quả đầu tư và rút ngắn thời gian hoàn vốn.

Bên cạnh đó, Nghị định 243 cũng mở rộng cơ chế thỏa thuận trong mua bán điện dư. Theo đó, giá mua điện sẽ do bên bán và bên mua thương thảo trên cơ sở khung giá do cơ quan có thẩm quyền ban hành, thay vì áp dụng một mức giá cố định như trước. Cơ chế linh hoạt hơn được kỳ vọng sẽ phản ánh sát giá trị của nguồn điện sạch, đồng thời tạo thêm động lực để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư.

Có thể thấy, điểm cốt lõi của những điều chỉnh này không chỉ nằm ở việc tăng tỷ lệ điện được bán lên lưới hay thay đổi phương thức xác định giá mua điện. Quan trọng hơn, các chính sách đang từng bước chuyển điện mặt trời mái nhà từ một mô hình đầu tư mang tính thương mại sang một giải pháp sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả ngay tại nơi tiêu thụ. Đây cũng là xu hướng mà nhiều quốc gia đang theo đuổi trong quá trình chuyển dịch năng lượng.

Nghị định 243 mở rộng cơ chế thỏa thuận trong mua bán điện dư (Ảnh: Hồng Hạnh).

Từ "ích nước" đến "lợi nhà"

Theo ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng Xanh, nhu cầu phát triển điện sạch nói chung và điện mặt trời mái nhà nói riêng đang trở nên cấp thiết trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh, trong khi yêu cầu giảm phát thải và sử dụng năng lượng hiệu quả ngày càng cao.

Theo ông Sơn, nhìn từ góc độ "ích nước, lợi nhà", điện mặt trời mái nhà mang lại lợi ích đồng thời cho cả hệ thống điện và người sử dụng.

Đối với hệ thống điện, việc phát triển các nguồn điện phân tán ngay tại nơi tiêu thụ giúp giảm nhu cầu truyền tải điện trên khoảng cách xa, giảm tổn thất điện năng và giảm áp lực đầu tư mở rộng nguồn điện tập trung. Đặc biệt, điện mặt trời phát điện mạnh nhất vào khoảng thời gian từ cuối buổi sáng đến đầu giờ chiều - cũng là thời điểm nhu cầu sử dụng điện cho sản xuất và làm mát tăng cao. Sự trùng khớp này giúp giảm đáng kể lượng điện phải lấy từ lưới trong những khung giờ phụ tải lớn.

Theo ông Hà Đăng Sơn, nếu các doanh nghiệp tại miền Trung và miền Nam đẩy mạnh đầu tư điện mặt trời mái nhà, các địa phương này sẽ chủ động hơn về nguồn điện tại chỗ, qua đó giảm áp lực lên hệ thống truyền tải liên vùng và tạo điều kiện để hệ thống điện quốc gia điều tiết, hỗ trợ cung ứng cho khu vực miền Bắc trong những thời điểm cần thiết.

Ở góc độ người sử dụng, lợi ích cũng được nhìn thấy rất rõ. Ngoài việc giảm chi phí tiền điện nhờ sử dụng nguồn điện tự sản xuất, các tấm pin lắp trên mái còn giúp giảm nhiệt độ bề mặt mái khoảng 2-3 độ C, qua đó giảm nhu cầu sử dụng điều hòa, đặc biệt trong những ngày nắng nóng kéo dài.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, ý nghĩa của điện mặt trời mái nhà còn vượt ra ngoài bài toán chi phí. Khi nhiều thị trường như châu Âu, Bắc Mỹ ngày càng yêu cầu khắt khe hơn về phát thải và sử dụng năng lượng xanh trong chuỗi sản xuất, việc chủ động sử dụng điện sạch trở thành một lợi thế cạnh tranh, giúp doanh nghiệp nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ngành điện xác định phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ là một trong những giải pháp quan trọng để giảm áp lực lên hệ thống điện, nhất là vào các khung giờ cao điểm ban ngày (Ảnh: Hồng Hạnh).

Xa hơn, theo các chuyên gia, khi điện mặt trời mái nhà được kết hợp với hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), hiệu quả sử dụng điện tại chỗ sẽ tiếp tục được nâng lên, góp phần tăng tính linh hoạt cho hệ thống điện và nâng cao năng lực bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Chính sách nhanh chóng lan tỏa vào thực tiễn

Không chỉ dừng ở việc hoàn thiện hành lang pháp lý, các chủ trương phát triển điện mặt trời mái nhà đang nhanh chóng được cụ thể hóa tại nhiều địa phương và tạo hiệu ứng tích cực trong cộng đồng doanh nghiệp cũng như người dân.

Theo Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC), chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn Tổng công ty đã phát triển mới 8.500 khách hàng lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, với tổng công suất 394,5 MW, đạt 167% kế hoạch về số lượng khách hàng và 116% kế hoạch về công suất được giao.

Lũy kế đến hết ngày 30/6/2026, toàn địa bàn EVNNPC quản lý có 10.099 khách hàng đầu tư điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, với tổng công suất 718,3MW. Trong số đó, đã có 98 khách hàng bán phần điện dư lên lưới với tổng công suất 12,1MW.

Riêng trong tháng 6/2026, toàn Tổng công ty phát triển thêm 2.084 khách hàng mới, tương đương 243% kế hoạch tháng. Nhiều đơn vị như Bắc Ninh, Hải Phòng, Nghệ An, Phú Thọ, Hưng Yên, Thanh Hóa, Lào Cai, Ninh Bình, Thái Nguyên và Tuyên Quang đều vượt chỉ tiêu được giao.

Những con số này cho thấy điện mặt trời mái nhà tại miền Bắc đã vượt ra khỏi phạm vi các dự án thí điểm hay mô hình đơn lẻ. Từ các khu công nghiệp, nhà máy sản xuất đến trường học, bệnh viện và hộ gia đình, ngày càng nhiều khách hàng chủ động tận dụng diện tích mái sẵn có để tạo ra nguồn điện phục vụ nhu cầu sử dụng tại chỗ.

Theo EVNNPC, cùng với việc hoàn thiện cơ chế, chi phí đầu tư hệ thống điện mặt trời ngày càng giảm, công nghệ liên tục được cải tiến và nhận thức của doanh nghiệp, người dân về lợi ích của nguồn điện sạch cũng thay đổi tích cực. Đây là những yếu tố quan trọng thúc đẩy thị trường bước sang giai đoạn phát triển mới.

Phát triển đi đôi với vận hành an toàn

Dù vậy, theo ngành điện, điện mặt trời mái nhà không phải là lời giải duy nhất cho bài toán cung ứng điện. Việc phát triển nguồn điện phân tán đã được tính toán đồng bộ với khả năng tiếp nhận của lưới điện và yêu cầu vận hành an toàn của toàn hệ thống.

Theo báo cáo của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), trong 6 tháng cuối năm 2026, sản lượng điện toàn hệ thống dự kiến đạt khoảng 187,5 tỷ kWh, tăng 12,3% so với cùng kỳ năm trước; cả năm ước đạt 358,6 tỷ kWh, tăng 11,1%. Riêng khu vực miền Bắc, công suất phụ tải cực đại trong các tháng 7 và 8 được dự báo có thể đạt từ 30.550-31.550MW, cao hơn khoảng 1.500-2.500MW so với những tháng đầu năm.

Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng cao, EVN xác định phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ là một trong những giải pháp quan trọng để giảm áp lực lên hệ thống điện, nhất là vào các khung giờ cao điểm ban ngày. Tuy nhiên, cùng với việc khuyến khích phát triển nguồn điện phân tán, Tập đoàn cũng yêu cầu các đơn vị phối hợp chặt chẽ với Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO) trong công tác dự báo phụ tải, đánh giá tác động của các nguồn điện mới và chuẩn bị phương án điều độ phù hợp.

Đồng thời, EVN đang đẩy nhanh triển khai các chương trình tiết kiệm điện, chuyển dịch phụ tải, đầu tư hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) trên lưới điện phân phối, đặc biệt tại khu vực miền Bắc, nhằm nâng cao khả năng khai thác hiệu quả nguồn điện mặt trời và tăng tính linh hoạt cho hệ thống.

Theo các chuyên gia, khi cơ chế ngày càng hoàn thiện, công nghệ ngày càng phát triển và hạ tầng lưới điện tiếp tục được đầu tư đồng bộ, điện mặt trời mái nhà sẽ không chỉ là giải pháp giúp từng hộ gia đình hay doanh nghiệp tiết kiệm chi phí, mà còn trở thành một cấu phần quan trọng trong quá trình chuyển dịch năng lượng của Việt Nam.

Hồng Hạnh