Để 'học thật, thi thật' không chỉ dừng ở khẩu hiệu...

Muốn lấy lại niềm tin của xã hội và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, mọi thước đo thành tích phải được thay bằng giá trị và năng lực thực.

Tại Hội nghị Giám đốc Sở GD&ĐT năm 2026, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) Hoàng Minh Sơn khẳng định: Trong năm học 2026-2027, chúng ta cần xác định những thước đo cụ thể. Cụ thể những thước đo về kết quả thực chất mà toàn ngành phải hoàn thành. Trong đó, trả lại chất lượng giáo dục thực chất cho học sinh, xây dựng một hệ thống học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật...

"Kỳ thi tốt nghiệp THPT vừa qua, với những hiện tượng tiêu cực xảy ra, tất cả chúng ta đều rất buồn. Nhìn lại 40 năm đổi mới về thi cử, qua mỗi giai đoạn, chúng ta đều phấn đấu, cải tiến kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học ngày càng tốt hơn", Bộ trưởng GD&ĐT nói.

Ông Hoàng Minh Sơn đặt vấn đề: Ở một số nơi đã xảy ra những hiện tượng sai phạm. Chúng ta có thể nói về nguyên nhân khách quan, nhưng cũng phải nói về nguyên nhân chủ quan. Những người làm giáo dục đã nhận diện được những động lực tạo ra tiêu cực này chưa? Chúng ta đã làm hết sức mình và đã thể hiện đầy đủ sự tự trọng của mình chưa?

"Chúng tôi rất mong muốn và đang phối hợp với lãnh đạo các địa phương, các cơ quan chức năng để xử lý thật nghiêm. Với những vấn đề liên quan đến đạo đức, chỉ có xử lý thật nghiêm bằng các quy định pháp luật mới có thể lấy lại sự công bằng, sự trung thực và độ tin cậy của kỳ thi. Tuy nhiên, vấn đề ở đây không chỉ là qua một kỳ thi. Chúng ta cần xem xét trong từng công việc giảng dạy hằng ngày, trong từng công việc quản lý hằng ngày, những gì chúng ta chưa làm đúng thực chất; những gì chúng ta còn xuề xòa, chưa nghiêm túc, chưa thực hiện nghiêm kỷ cương", Bộ trưởng Bộ GD&ĐT nhấn mạnh.

Theo ông Hoàng Minh Sơn, đây là một vấn đề hết sức cấp bách. Không có gì mới, nhưng trong năm học này, toàn ngành cần quyết tâm. Tôi nhắc lại, bằng tất cả sự tự trọng của những người làm giáo dục, các nhà giáo, chúng ta cần từng bước đẩy lùi vấn đề này từ những việc nhỏ nhất: trong công việc dạy học học sinh, kiểm tra bài tập, trong công tác báo cáo kết quả, phải thực chất, trung thực.

Không thể xây nền giáo dục bằng những con số đẹp

Thông điệp "học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật" được Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đưa ra không chỉ là lời nhắc nhở sau những vụ việc tiêu cực trong thi cử. Đó còn là yêu cầu cấp thiết đối với một nền giáo dục, cần nhìn vào thực chất để tạo ra những con người có năng lực thật trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và đổi mới sáng tạo.

Trong nhiều năm qua, giáo dục nước ta đã đạt được không ít thành tựu đáng ghi nhận. Tỷ lệ học sinh đến trường ngày càng cao, nhiều học sinh giành thành tích cao tại các đấu trường quốc tế, chất lượng giáo dục phổ thông có bước tiến rõ rệt và đội ngũ nhà giáo vẫn đang ngày đêm tận tụy với nghề. Những kết quả ấy không thể phủ nhận nhưng cũng chính trong bức tranh ấy, vẫn tồn tại một khoảng tối kéo dài nhiều năm, đó là bệnh thành tích.

Những vụ nâng điểm, gian lận thi tốt nghiệp THPT thời gian qua đã làm rúng động dư luận. Điều đáng lo hơn là tâm lý coi bảng điểm đẹp, học bạ đẹp như thước đo của chất lượng giáo dục. Khi những con số trở thành mục tiêu phải đạt, thay vì là kết quả phản ánh thực tế, chắc chắn sự trung thực rất dễ bị đánh đổi.

Thực tế, ở không ít nơi, giáo viên chịu áp lực không nên cho điểm thấp vì sợ ảnh hưởng thành tích của lớp, của trường. Hiệu trưởng ngại báo cáo đúng thực trạng thực của trường mình vì lo bị đánh giá yếu kém... Và vì thế, học sinh có thể đạt điểm rất cao nhưng lại lúng túng khi giải quyết một vấn đề mới. Các em có thể thuộc lòng công thức nhưng chưa chắc đã biết đặt câu hỏi, phản biện hay tự tìm lời giải khi không còn đáp án mẫu.

Khoảng cách giữa điểm số và năng lực thực chất ngày càng trở nên rõ rệt. Thông điệp "học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật" vì thế không đơn thuần là khẩu hiệu sau một vài vụ gian lận thi cử. Đây là lời khẳng định rằng giáo dục muốn tạo ra giá trị thì trước hết phải trung thực với chính mình. Muốn có học thật thì phải có dạy thật.

Thực tế, dạy thật không phải là hoàn thành đủ giáo án, đủ số tiết học hay đủ hồ sơ. Điều quan trọng hơn là giáo viên có tạo được môi trường để học sinh suy nghĩ hay không? Một tiết học thành công không nằm ở việc giáo viên nói hết bao nhiêu nội dung, mà ở chỗ học sinh đã tự khám phá được điều gì, đã biết tranh luận, phản biện và tự sửa sai ra sao?

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển với tốc độ chưa từng có, việc ghi nhớ thông tin không còn là lợi thế cạnh tranh của con người. Chỉ cần vài giây, AI có thể cung cấp lượng kiến thức mà trước đây học sinh phải mất hàng giờ để tìm kiếm. Điều nhà trường cần dạy hôm nay không còn là ai nhớ nhiều hơn, mà là ai biết kiểm chứng thông tin, biết tư duy độc lập, biết sáng tạo và chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Bởi lẽ, nếu lớp học vẫn chỉ xoay quanh việc chép bài, học thuộc và luyện đề, giáo dục sẽ rất khó chuẩn bị cho học sinh sự tự tin, chủ động bước vào một thế giới mà tri thức luôn thay đổi từng ngày.

Để kỳ thi lấy lại niềm tin của xã hội

Sáng 5/8, tại buổi họp báo thông tin về phương án xử lý đối với thí sinh tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, Thứ trưởng Thường trực Bộ GD&ĐT Phạm Ngọc Thưởng cho biết những sai phạm, tiêu cực xảy ra tại Tuyên Quang vừa qua là “rất buồn, rất đau xót”, ảnh hưởng đến niềm tin của xã hội đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT cũng như uy tín của ngành giáo dục.

Bộ GD&ĐT cho biết, 328 thí sinh tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang sẽ được xét tuyển đại học riêng sau khi thi lại kỳ thi tốt nghiệp THPT nhằm bảo đảm quyền lợi của thí sinh.

Thứ trưởng Phạm Ngọc Thưởng cũng khẳng định, việc thi lại trong trường hợp này là biện pháp khắc phục hậu quả đối với một điểm thi không còn bảo đảm tính trung thực, khách quan. Việc tổ chức thi lại nhằm xác định lại kết quả, không đồng nghĩa với việc xóa bỏ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân đã có hành vi gian lận và sau này sẽ được phát hiện. “Những tổ chức, cá nhân vi phạm nếu tiếp tục được phát hiện sẽ vẫn bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Đồng thời, Bộ GD&ĐT đề nghị UBND tỉnh Tuyên Quang có các biện pháp động viên tinh thần, hỗ trợ thí sinh và bảo đảm bí mật thông tin cá nhân của các em trong quá trình tổ chức thi lại. “Mọi giải pháp đưa ra đều phải hướng đến lợi ích chung, bảo đảm công bằng cho thí sinh, giữ vững kỷ cương của kỳ thi và lấy lại niềm tin của xã hội”, Thứ trưởng Phạm Ngọc Thưởng nhấn mạnh.

Một nền giáo dục không thể tạo ra nhân tài nếu việc đánh giá năng lực thiếu trung thực. Điểm số chỉ có ý nghĩa khi phản ánh đúng khả năng của người học. Một học bạ đẹp nhưng không phản ánh đúng năng lực sẽ khiến cả học sinh lẫn nhà trường đều nhận về những giá trị ảo.

Người học bước vào đại học và thị trường lao động với năng lực thấp hơn những gì hồ sơ thể hiện sẽ sớm phải đối mặt với việc bị đào thải. Nhiều doanh nghiệp hiện nay đã không còn "chuộng" tấm bằng đẹp mà đề cao năng lực thật. Bởi vậy, học thật cần được kiểm chứng bằng thi thật.

Có chuyên gia từng nói, một kỳ thi công bằng không chỉ để xếp hạng học sinh mà còn là cơ sở giúp hệ thống giáo dục biết mình đang ở đâu. Thật vậy, nếu đề thi chỉ đo trí nhớ, học sinh sẽ tiếp tục học thuộc lòng, "học tủ, học gạo". Trong khi đó, nếu đề thi đo được khả năng tư duy, vận dụng và giải quyết vấn đề, cách học cách dạy trong nhà trường cũng sẽ dần thay đổi.

Trong thực tế, rất nhiều người thành công không phải vì họ từng đạt điểm tuyệt đối trong các kỳ thi, mà vì họ biết học suốt đời, biết sáng tạo, biết hợp tác và không ngừng thích ứng với thay đổi. Một xã hội cần những con người giải quyết được vấn đề thực tế, tạo ra sản phẩm có giá trị và đóng góp cho cộng đồng nhiều hơn là những bảng thành tích chỉ đẹp trên giấy.

Muốn có những con người như vậy, hệ thống giáo dục phải dũng cảm thay đổi từ gốc. Việc đánh giá trường học không nên chỉ nhìn vào tỷ lệ học sinh khá, giỏi hay tỷ lệ tốt nghiệp. Quan trọng hơn là học sinh tiến bộ ra sao sau mỗi năm học, có khả năng tự học hay không, có trung thực trong học tập hay không và có đủ năng lực thích ứng với cuộc sống sau khi rời ghế nhà trường hay không...

Người thầy cần được cắt giảm các áp lực hồ sơ, cuộc thi hình thức hay phong trào để có thêm thời gian đầu tư cho chuyên môn. Họ cũng cần được bồi dưỡng về phương pháp tổ chức hoạt động học tập, đánh giá năng lực và ứng dụng AI trong giảng dạy thay vì dành quá nhiều công sức cho giấy tờ hành chính. Đối với người đứng đầu nhà trường và cơ quan quản lý, điều cần xây dựng là trách nhiệm và văn hóa trung thực trong toàn bộ hoạt động giáo dục.

Giáo dục không phải là cuộc đua của những bảng thống kê, những điểm số đẹp. Điều xã hội cần không phải là nhiều tấm bằng hơn mà là nhiều con người biết làm việc, biết sáng tạo, biết cống hiến và biết sống trung thực. Muốn đi đến mục tiêu ấy, mọi sự thay đổi phải bắt đầu từ những bài giảng không dạy đối phó, bài kiểm tra đánh giá đúng năng lực, điểm số phản ánh đúng kết quả học tập, giáo viên dám nói thật và một nhà quản lý dám nhìn thẳng vào thực tế...

Khi đó, khẩu hiệu "học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật" sẽ không còn chỉ là thông điệp của một Bộ trưởng tại hội nghị. Đó sẽ trở thành nền tảng để giáo dục Việt Nam tạo dựng niềm tin, bồi dưỡng những công dân có năng lực thực sự và góp phần tạo nên sức mạnh phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Thủ tướng Lê Minh Hưng vừa ban hành Chỉ thị số 31 về việc thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm năm học 2026-2027.

"Thực hiện nghiêm các quy định về kiểm tra, đánh giá; khắc phục bệnh thành tích trong giáo dục, bảo đảm đánh giá thực chất năng lực người học; xử lý nghiêm việc báo cáo không đúng thực tế. Tăng cường phòng, chống gian lận trong thi cử, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, nhất là trong tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027 trên địa bàn; tập trung khắc phục hiệu quả những hạn chế, bất cập; chú trọng phòng ngừa, phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi gian lận. Người đứng đầu các cấp chính quyền địa phương, cơ sở giáo dục, cơ quan chức năng, cơ quan có liên quan chịu trách nhiệm bảo đảm công tác kiểm tra, đánh giá, thi cử công bằng, trung thực, minh bạch, khách quan, hiệu quả theo quy định", Chỉ thị nêu.

Bảo Thoa