Gian lận thi cử tại Quảng Trị và Tuyên Quang: Kỷ cương phải đi cùng với công bằng

Bộ Giáo dục và Đào tạo họp báo ngày 5/8, thông tin về phương án xử lý đối với thí sinh tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang thu hút sự quan tâm rất lớn của báo chí và công chúng. Ảnh: Bộ Giáo dục và Đào tạo

Bộ Giáo dục và Đào tạo quyết định tổ chức thi lại các môn cho 328 thí sinh tại điểm thi Trường Trung học Phổ thông Chuyên Tuyên Quang vào giữa tháng 8 vì thế là giải pháp phù hợp nhất. Phương án này vừa giữ vững kỷ cương khi kiên quyết loại bỏ kết quả thi bất hợp pháp, vừa mang đậm tính nhân văn khi trao lại cơ hội công bằng cho những học sinh có năng lực thực sự.

Vì sao cùng xuất phát từ tiêu cực thi cử, thí sinh tại Quảng Trị bị hủy kết quả hoàn toàn, còn thí sinh tại điểm thi Trường Trung học Phổ thông Chuyên Tuyên Quang lại được Bộ Giáo dục và Đào tạo cho phép tổ chức thi lại tất cả các môn?

Lời giải thích từ đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng như các kết quả điều tra bước đầu làm rõ bản chất hoàn toàn khác nhau của hai vụ việc gian lận thi cử này.

Gian lận thi cử tại Quảng Trị: Xử lý đích danh, cá thể hóa trách nhiệm

Tại điểm thi Trường Trung học Phổ thông Lê Trực (Quảng Trị), bức tranh vi phạm quy chế thi đã được Cơ quan An ninh điều tra khoanh vùng rõ ràng. Hành vi gian lận thi cử ở đây mang tính chất cá nhân, có sự tham gia của một nhóm thí sinh cụ thể cùng cán bộ coi thi vi phạm chức trách.

Do hành vi vi phạm đã được xác định đích danh và khoanh vùng chính xác các bài thi tiêu cực, quyết định hủy kết quả thi đối với các thí sinh vi phạm là biện pháp chế tài trực tiếp, đúng Quy chế thi tốt nghiệp trung học phổ thông.

Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng không áp dụng tổ chức thi lại cho toàn bộ điểm thi tại Quảng Trị là hợp lý. Điều này giúp tránh xáo trộn cuộc sống và không ảnh hưởng tiêu cực đến quyền lợi của những thí sinh làm bài nghiêm túc, trung thực khác.

Gian lận thi cử tại Tuyên Quang: Khi hệ thống bị "vô hiệu hóa", thi lại là biện pháp duy nhất

Ngược lại, vụ việc gian lận thi cử tại điểm thi Trường Trung học Phổ thông Chuyên Tuyên Quang lại mang bản chất nghiêm trọng hơn nhiều khi sai phạm mang tính hệ thống của cả một hội đồng thi.

Kết quả điều tra ban đầu chỉ ra rằng gian lận xảy ra có tổ chức, giáo viên trực tiếp vào phòng thi nhắc bài, thí sinh trao đổi bài thi và có sự móc nối quy mô lớn giữa phụ huynh với cán bộ coi thi. Hàng chục bị can đã bị khởi tố và vụ án được chuyển cho Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an thụ lý.

Khi tính nguyên vẹn của một hội đồng thi bị vỡ, tính khách quan của tất cả các bài thi tại điểm thi đó bị vô hiệu hóa. Không thể phân định rạch ròi đâu là điểm số từ năng lực thực chất, đâu là kết quả từ hành vi gian lận thi cử.

Trong bối cảnh này, nếu công nhận kết quả đợt 1, xã hội sẽ phải chấp nhận "điểm số ảo", lấy đi cơ hội tuyển sinh đại học công bằng của hàng ngàn học sinh khác.

Nếu hủy toàn bộ kết quả mà không tổ chức thi lại, sẽ tước mất cơ hội của những học sinh trung thực vô tình bị ảnh hưởng bởi vụ gian lận thi cử tập thể này.

Tuy nhiên, nhìn vào quyết định của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho tổ chức thi lại tại điểm thi Trường Trung học Phổ thông Chuyên Tuyên Quuang, không ít ý kiến dư luận đặt dấu hỏi về sự bình đẳng trong cách ứng xử: Tại sao cùng xuất phát từ gian lận thi cử, các thí sinh vi phạm tại Quảng Trị bị hủy kết quả và mất đi cơ hội xét tuyển đợt 1, còn thí sinh tại điểm thi Trường Trung học Phổ thông Chuyên Tuyên Quang lại được làm lại từ đầu bằng một kỳ thi mới?

Nhìn vào bản chất pháp lý, đây không phải là "đặc quyền" dành cho Tuyên Quang. Tại Quảng Trị, gian lận là hành vi mang tính đơn lẻ của một nhóm cá nhân đã được khoanh vùng đích danh; việc hủy bài thi chỉ áp dụng trực tiếp với người vi phạm, không làm ảnh hưởng đến quyền lợi của các thí sinh trung thực còn lại.

Ngược lại, tại Tuyên Quang, tiêu cực xảy ra mang tính hệ thống ở cả hội đồng thi, khiến mọi kết quả đợt 1 đều mất đi tính nguyên vẹn và khách quan.

Tổ chức thi lại tại Tuyên Quang là giải pháp khắc phục sự cố hệ thống bắt buộc. Nếu áp dụng cách xử lý của Quảng Trị - tức là hủy kết quả đợt 1 mà không tổ chức thi lại sẽ tước đoạt toàn bộ cơ hội học tập của những học sinh thực tài chỉ vì sai phạm của người lớn.

Sự "công bằng" bằng cách xử lý cào bằng khi đó sẽ tạo ra một thiệt hại nặng nề và bất hợp lý đối với những thí sinh vô tội bị kẹt trong một hội đồng thi đã bị vô hiệu hóa.

Bài học sau những vụ gian lận thi cử: Ranh giới giữa kỷ cương và tính nhân văn

Các biện pháp xử lý của Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng cơ quan liên quan trước hai sự việc tại Quảng Trị và Tuyên Quang đã thể hiện sự phân hóa trách nhiệm rất rõ ràng: Nguyên tắc cá thể hóa được áp dụng khi vi phạm là hành vi đơn lẻ (Quảng Trị) nhằm tránh xử lý cào bằng.

Trong khi đó, giải pháp xử lý toàn diện và tổ chức thi lại được kích hoạt khi sai phạm đã làm vỡ quy trình chung (Tuyên Quang) nhằm khôi phục giá trị cốt lõi của một kỳ thi chung.

Việc phải tổ chức thi lại cho cả một điểm thi trường chuyên vẫn là một thực tế đáng buồn. Điểm số có thể đo đếm lại qua kỳ thi ngày 14-15/8, nhưng niềm tin xã hội bị tổn thương sau các sự việc gian lận thi cử thì cần nhiều thời gian để chữa lành.

Sau khi kỳ thi lại kết thúc, dư luận không chỉ chờ đợi điểm số thực chất của các thí sinh. Điều xã hội mong mỏi hơn cả là những bản án nghiêm khắc dành cho những người liên quan trực tiếp gây ra vụ việc này - những phụ huynh, giáo viên đã gian lận, biến trường thi thành nơi ngã giá và đẩy thí sinh vào khủng hoảng không đáng có.

Hồng Phong