Mọi đổi mới giáo dục phải thận trọng, có căn cứ khoa học, pháp lý và thực tiễn

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu phát biểu tại buổi làm việc.

Mọi thay đổi trong giáo dục đều phải rất cẩn trọng

Sau khi lắng nghe ý kiến của chuyên gia, đại diện các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục phổ thông, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn chia sẻ, giáo dục đang đứng trước nhiều vấn đề cần giải quyết. Tuy nhiên, mọi chủ trương, chính sách hay giải pháp đều phải được xây dựng trên ba cơ sở: căn cứ chính trị, pháp lý vững chắc; căn cứ khoa học, lý luận bài bản; và căn cứ thực tiễn với đầy đủ số liệu, minh chứng.

Theo Bộ trưởng, mọi thay đổi trong giáo dục đều phải rất cẩn trọng, được đánh giá kỹ lưỡng và thực hiện theo lộ trình phù hợp; đặc biệt, những vấn đề cốt lõi của giáo dục càng phải thận trọng, đồng thời tập trung giải quyết từ nguyên nhân căn cốt, gốc rễ.

Làm rõ thêm quan điểm của Bộ về một số vấn đề được đại biểu nêu ra, Bộ trưởng cho biết, với kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10, áp lực hiện nay có nguyên nhân sâu xa từ sự chênh lệch giữa nhu cầu học trường công của người dân và khả năng đáp ứng của hệ thống trường công. Khi khoảng cách giữa cung và cầu được thu hẹp, áp lực thi cử cũng sẽ giảm đáng kể.

Đây là vấn đề không thể giải quyết trong thời gian ngắn, nhưng ngành Giáo dục đang từng bước hướng tới mục tiêu phổ cập THPT. Mục tiêu, đến năm 2035 tỷ lệ phổ cập đạt 85%, song nhiều địa phương có thể phấn đấu hoàn thành sớm hơn.

Theo Bộ trưởng, khi đã đáp ứng đủ chỗ học, thách thức tiếp theo sẽ là nhu cầu của phụ huynh muốn con học ở những trường có chất lượng cao. Ngoài hệ thống trường chuyên, trường năng khiếu, chất lượng giáo dục giữa các trường hoàn toàn có thể được thu hẹp thông qua các giải pháp như luân chuyển giáo viên để bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục công bằng cho học sinh, đồng thời từng bước chuẩn hóa cơ sở vật chất.

Đối với khối trường tư thục, Bộ trưởng cho rằng đây là phân khúc cung cấp các dịch vụ chất lượng với điều kiện tốt hơn, đáp ứng nhu cầu lựa chọn của người dân. Tuy nhiên, chủ trương của ngành không phải là phân luồng theo hướng ép buộc học sinh vào trường tư thục hay giáo dục nghề nghiệp. Thay vào đó, cần nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp để học sinh chủ động lựa chọn con đường học tập phù hợp với năng lực và nguyện vọng của mình. Đây mới là giải pháp căn cơ để giải quyết bài toán tuyển sinh vào lớp 10.

Về công tác thi cử và tuyển sinh, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết, Bộ GD&ĐT tiếp thu đầy đủ các ý kiến đóng góp của các chuyên gia, nhà giáo. Theo Bộ trưởng, mô hình kỳ thi hiện nay là kết quả của quá trình tổng kết thực tiễn và cải tiến liên tục trong hơn 40 năm qua. Việc tổ chức thi hiện nay đã nhẹ nhàng, bài bản và giảm áp lực hơn rất nhiều.

Để có được điều đó, cơ quan quản lý nhiều khi phải nhận phần khó về mình để tạo thuận lợi cho học sinh và phụ huynh. Những hạn chế, sai sót nếu có cần nhìn rõ vấn đề nằm ở đâu. Nếu sai phạm xuất phát từ yếu tố con người thì trước hết phải xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật.

Từ đây, Bộ trưởng nhấn mạnh, vấn đề đạo đức và tính trung thực phải là quá trình diễn ra thường xuyên trong mọi hoạt động giáo dục, chứ không chỉ đặt ra trong mỗi kỳ thi. Hệ thống giáo dục cần từng bước hình thành văn hóa nghiêm túc, trung thực trong dạy học và kiểm tra, đánh giá; không để tư duy "giúp em này, giúp em kia" trở thành thói quen.

Vấn đề xung đột lợi ích, Bộ trưởng cho rằng giải pháp là tăng cường kiểm tra chéo, giám sát và ứng dụng công nghệ. Bên cạnh camera giám sát, ngành Giáo dục sẽ tiếp tục đẩy mạnh phân tích dữ liệu để phát hiện sớm dấu hiệu bất thường. "Năm nay, nhiều vấn đề đã được phát hiện sớm nhờ phân tích dữ liệu và thông tin trên mạng xã hội. Minh bạch là yếu tố rất quan trọng. Khi nhìn đúng vào bản chất và nguyên nhân gốc rễ của vấn đề thì chúng ta sẽ tìm ra giải pháp phù hợp", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Đề cập đến các vấn đề khác của giáo dục và đào tạo, đặc biệt là giáo dục đại học, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh cần tiếp tục kiên định với chủ trương tự chủ đại học. Theo Bộ trưởng, cơ chế tự chủ trong những năm qua đã tạo ra động lực và những chuyển biến rất lớn cho các cơ sở giáo dục đại học, trong đó nguồn lực đầu tư của Nhà nước đóng vai trò là đòn bẩy quan trọng.

Bộ trưởng cho rằng, chất lượng đào tạo đại học phụ thuộc trước hết vào đội ngũ giảng viên, tỷ lệ sinh viên trên giảng viên và điều kiện cơ sở vật chất. Nếu các trường vẫn phải chạy theo quy mô tuyển sinh để có nguồn thu thì rất khó bảo đảm chất lượng đào tạo. Tương tự, nếu thiếu cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm và điều kiện thực hành thì cũng khó nâng cao chất lượng đào tạo. "Đây là vấn đề chúng ta đã trao đổi nhiều lần", Bộ trưởng nói.

Bộ trưởng bày tỏ tin tưởng, với sự quan tâm của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, đặc biệt là việc triển khai Nghị quyết 71, giáo dục đại học sẽ có những chuyển biến mạnh mẽ trong thời gian tới. Đối với những hạn chế, bất cập còn tồn tại, cần nhìn thẳng vào nguyên nhân gốc rễ để có giải pháp khắc phục hiệu quả.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn phát biểu tại buổi làm việc.

Cần thiết tổ chức thi tốt nghiệp THPT, giảm áp lực thi vào lớp 10

Phát biểu kết luận cuộc làm việc, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu cho biết, Chính phủ tổ chức cuộc họp với tinh thần hết sức cầu thị, coi đây là hoạt động tham vấn quan trọng để hoàn thiện chính sách giáo dục.

Đối với vấn đề tuyển sinh lớp 10, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ GD&ĐT tổ chức đánh giá tổng thể, kỹ lưỡng trên quy mô toàn quốc về điều kiện học tập, mạng lưới trường lớp, giáo viên, hoạt động hướng nghiệp,... Trên cơ sở đó đề xuất phương án khả thi và phù hợp theo hướng:

Bộ GD&ĐT cần nghiên cứu ban hành khung tiêu chí về chuẩn điều kiện học tập, chuẩn chất lượng đề thi, chuẩn dữ liệu và yêu cầu công khai; quy hoạch mạng lưới trường lớp, giảm chênh lệch chất lượng giữa các trường, nâng cao hiệu quả giáo dục nghề nghiệp để đảm bảo mọi học sinh sau THCS đều có một lộ trình học tập phù hợp, không để cho các em bị đứt gãy khỏi môi trường giáo dục.

Trên cơ sở đánh giá tổng thể, địa phương được chủ động chọn phương thức phù hợp với điều kiện thực tiễn của mình. Những địa phương đã bảo đảm đủ trường lớp và giáo viên có thể áp dụng xét tuyển đối với các trường phổ thông thông thường; chỉ tổ chức thi để tuyển chọn học sinh vào các trường chuyên hoặc trường chất lượng cao. Theo Phó Thủ tướng, đây cũng là mô hình mà nhiều địa phương đang thực hiện và cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện.

Khẳng định thi tốt nghiệp THPT là công cụ đánh giá chuẩn đầu ra và chất lượng, Phó Thủ tướng lưu ý việc đổi mới căn bản năng lực khảo thí và cơ chế giám sát. Bộ GD&ĐT chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan liên quan tập trung rà soát, khắc phục những hạn chế, bất cập, giữ ổn định phương án thi tốt nghiệp THPT và tiếp tục phân định rõ trách nhiệm giữa Bộ GD&ĐT và UBND các tỉnh/thành phố; tăng cường ứng dụng công nghệ, kiểm tra chéo và giám sát để phòng, chống triệt để tình trạng gian lận, đặc biệt là gian lận sử dụng công nghệ cao.

Cùng với đó là hoàn thiện kỹ lưỡng Đề án và phương án, lộ trình phù hợp cho tổ chức thi trên máy tính bảo đảm an ninh, an toàn, tin cậy, có giai đoạn thử nghiệm, thí điểm; tổng kết, đánh giá toàn diện để đề xuất cụ thể về việc triển khai thực hiện các bước tiếp theo.

Đây là xu hướng tất yếu nhưng cần đánh giá kỹ điều kiện hạ tầng, an ninh mạng và chi phí. Không tổ chức khi chưa đánh giá đầy đủ các rủi ro, đặc biệt là nguy cơ tạo ra sự bất bình đẳng giữa các vùng miền.

Liên quan đến công tác tuyển sinh đại học, Phó Thủ tướng đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện, bảo đảm quyền tự chủ tuyển sinh của các cơ sở giáo dục đại học theo quy định của pháp luật, đồng thời gắn với trách nhiệm giải trình và chuẩn chất lượng.

Bên cạnh đó, nghiên cứu phương án "mở đầu vào, siết đầu ra" ở một số ngành; kiểm soát chất lượng nguồn tuyển đầu vào (mức sàn), tránh xét tuyển tràn lan, chạy theo số lượng mà coi nhẹ chất lượng.

Quang cảnh buổi làm việc.

Rà soát, tinh gọn chương trình, chỉ điều chỉnh những nội dung thật sự cấp thiết

Về Chương trình giáo dục phổ thông 2018, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đánh giá, qua nghiên cứu và ý kiến của các chuyên gia, chương trình đã đi đúng định hướng chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực người học. Những khó khăn hiện nay chủ yếu nằm ở khâu tổ chức thực hiện, như năng lực đội ngũ giáo viên, công tác kiểm tra, đánh giá, việc triển khai các môn học tích hợp, môn học lựa chọn, cũng như điều kiện học liệu, thiết bị dạy học và sự chênh lệch giữa các vùng miền.

Từ đó, Phó Thủ tướng đề nghị Bộ GD&ĐT xây dựng lộ trình đánh giá độc lập sau một chu kỳ triển khai Chương trình GDPT 2018; trên cơ sở đó rà soát, tinh gọn chương trình và chỉ điều chỉnh những nội dung thật sự cấp thiết, được thí điểm, đánh giá tác động kỹ lưỡng, không làm gia tăng áp lực đối với giáo viên và học sinh.

Bên cạnh đó, Bộ cần khẩn trương hoàn thiện bộ sách giáo khoa chuẩn cùng hệ thống sách tham khảo nâng cao, bảo đảm sự đồng bộ giữa chương trình, kiểm tra đánh giá, đội ngũ giáo viên, học liệu, thiết bị và cơ sở vật chất.

Về phương pháp dạy học, Phó Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục đổi mới theo hướng phát triển năng lực, tăng cường khả năng tự học của học sinh và đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục. Đồng thời, cần đưa năng lực số, tư duy phản biện và giáo dục đạo đức trong sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào chương trình học, gắn với các giải pháp quản lý phù hợp việc sử dụng mạng xã hội và thiết bị điện tử trong nhà trường.

Đối với môi trường giáo dục, Phó Thủ tướng đề nghị xây dựng môi trường học tập an toàn, lành mạnh, giải quyết tận gốc tình trạng bạo lực học đường; đồng thời chuyên nghiệp hóa công tác tư vấn tâm lý học đường, đổi mới giáo dục thể chất, bảo đảm dinh dưỡng học đường và an toàn thực phẩm. Bộ trưởng đánh giá cao quyết tâm của ngành Giáo dục về việc cắt giảm khoảng 50% các hoạt động phong trào, hình thức không tạo giá trị thiết thực để giáo viên và học sinh có thêm thời gian tập trung cho các nhiệm vụ chuyên môn và hoạt động giáo dục cốt lõi.

Phó Thủ tướng đặc biệt nhấn mạnh vai trò của giáo dục thể chất trong nhà trường. Theo ông, bên cạnh việc phát hiện, bồi dưỡng tài năng thể thao để tham gia các đấu trường quốc tế, ngành Giáo dục không được xem nhẹ giáo dục thể chất đại trà và mục tiêu giáo dục toàn diện. Học sinh cần được phát triển hài hòa cả trí tuệ, thể chất và nhân cách, bởi chỉ có tri thức thôi là chưa đủ để đóng góp hiệu quả cho sự phát triển của đất nước.

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu chủ trì buổi làm việc.

Tăng cường chế tài, kỷ luật, đồng thời với tôn vinh giá trị người thầy

Liên quan đến bổ nhiệm, miễn nhiệm giáo sư, phó giáo sư, theo Phó Thủ tướng, căn cứ vào bối cảnh tự chủ đại học và yêu cầu hội nhập hiện nay, việc đổi mới quy định bổ nhiệm, miễn nhiệm giáo sư, phó giáo sư cần tiếp tục được rà soát kỹ, thực hiện phù hợp theo hướng chuẩn hóa và hậu kiểm; phân cấp tự chủ; chức danh phải gắn với vị trí việc làm, kết quả giảng dạy và nghiên cứu thực tế.

Ngoài ra, cần quy định rõ các hình thức, biện pháp xử lý vi phạm (đạo văn, mua bán bài báo,...); có cơ chế kiểm soát chặt chẽ liêm chính khoa học; quy định tường minh các trường hợp bị miễn nhiệm hoặc thu hồi công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư. Trường hợp không hoàn thành nhiệm vụ hoặc vi phạm liêm chính khoa học thì xem xét miễn nhiệm hoặc thu hồi.

Đề cập thêm một số vấn đề được các chuyên gia nêu tại cuộc họp, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu nhấn mạnh cần tăng cường chế tài, kỷ luật nghiêm trong giáo dục, đồng thời phải tôn vinh giá trị, vai trò của người thầy và quan tâm đầy đủ cả về vật chất lẫn tinh thần.

Đối với giáo dục đại học, Phó Thủ tướng lưu ý, Nghị quyết 71 đã xác định rõ mục tiêu dành 3% chi ngân sách cho giáo dục đại học. Việc đầu tư cần có trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên các cơ sở đào tạo chất lượng cao, đào tạo tinh hoa, tránh dàn trải. Đồng thời, cần tiếp tục kiên quyết khắc phục bệnh thành tích trong giáo dục.

Phó Thủ tướng đề nghị Bộ GD&ĐT cần nghiên cứu nghiêm túc, tiếp thu có chọn lọc các ý kiến đóng góp của chuyên gia, nhà khoa học và cơ sở giáo dục, chuyển hóa thành những chính sách có căn cứ, khả thi, tạo chuyển biến thực chất cho giáo dục trong thời gian tới.

Đề cập đến những vụ việc tiêu cực vừa qua, theo Phó Thủ tướng, quan điểm nhất quán của Chính phủ là mọi vi phạm phải được xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên, ông cũng cho rằng, đó chỉ là những "đốm đen trên tờ giấy trắng", không thể vì một số sai phạm mà phủ nhận những nỗ lực, thành quả chung của toàn ngành.

Hiếu Nguyễn. Ảnh: Đình Tuệ