Đâu là nguyên nhân gây lũ lụt thảm khốc tại dãy Himalaya?

Ngày 27/8, giới chức Nepal cho biết có ít nhất 800 người nước ngoài nằm trong số gần 1.500 người mất tích; con số này được đưa ra một ngày sau khi một khối lượng khổng lồ bùn và đá đổ sập xuống một con sông ở Himalaya, gây ra lũ lụt thảm khốc càn quét qua các thị trấn và thung lũng.

"Biến đổi khí hậu đang tạo ra các điều kiện có thể làm mất ổn định đá và băng trên vùng núi cao. Điều này khiến các vụ sạt lở và chuỗi tai biến liên hoàn (kiểu thảm họa đã xảy ra trong tuần này) trở nên thường xuyên hơn", ông Simon Cox, nhà khoa học trưởng của chương trình "Mountains to Sea" (Từ Núi ra Biển) thuộc tổ chức Earth Sciences New Zealand, cho biết.

Con đường bị ngập sau trận lũ quét tại Galchhi, thuộc huyện Dhading, Nepal. Nguồn: Reuters.

Nguyên nhân vẫn đang được phân tích

Mặc dù nguyên nhân chính xác của thảm họa hôm 26/8 vẫn đang được phân tích, nhưng các nhà khoa học cho rằng sự việc có thể bắt nguồn từ một vụ sạt lở băng và đá quy mô lớn trên sườn phía bắc của đỉnh Langtang Lirung (Nepal), đổ xuống sông Lhende Khola ở phía Tây Tạng.

Ít nhất 6 nhà máy thủy điện lớn và cơ sở hạ tầng tại trung tâm thương mại Cảng Gyirong đã bị hư hại trong chuỗi tai biến xuyên biên giới bắt nguồn từ vụ sạt lở ban đầu này.

Sự kiện này cũng làm thay đổi dòng chảy của các con sông ở khu vực hạ lưu cách đó hơn 100 km, gần biên giới Ấn Độ.

Dù các chuyên gia thận trọng khi không coi biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp và duy nhất gây ra vụ sạt lở thảm khốc, nhưng họ cho rằng nhiệt độ tăng và tình trạng băng tan có thể đã góp phần vào thảm họa này.

Ông Cox cho biết thêm, tình trạng ấm lên có thể làm giảm khả năng nâng đỡ của băng trên các sườn dốc, gia tăng lượng nước tan chảy, cũng như thay đổi các chu kỳ đóng băng, tan băng và lượng mưa; những yếu tố này có thể làm suy yếu sườn núi và khiến nguy cơ xảy ra sạt lở lớn tăng cao tại một số khu vực.

Những đợt lũ thảm khốc tương tự đã từng xảy ra trong khu vực những năm gần đây, nhưng với quy mô nhỏ hơn. Các sự kiện này trải dài từ trận lũ lụt năm 2025 tại Gyirong (vùng biên giới Tây Tạng - Nepal) đến vụ vỡ hồ băng tại ngôi làng Thame của người Sherpa vào năm 2024, cùng một sự cố tương tự trước đó tại bang Sikkim (đông bắc Ấn Độ) vào năm 2023.

Lũ lụt, sạt lở đất, lở tuyết và hạn hán đang gia tăng cả về tần suất lẫn mức độ nghiêm trọng trên khắp dãy núi Hindu Kush.

Theo Trung tâm Quốc tế về Phát triển Miền núi Tổng hợp (ICIMOD) có trụ sở tại Nepal, những thay đổi ngày càng nhanh đối với nguồn nước, đất đai và không khí đang đặt ra mối đe dọa lớn đối với người dân trong khu vực.

Ông Farooq Azam, chuyên gia cấp cao về băng quyển tại ICIMOD cho biết, nhiệt độ vùng núi gia tăng khiến băng quyển – tức phần bề mặt Trái Đất được bao phủ bởi băng – trở nên dễ bị tổn thương hơn nhiều so với trước đây.

Ông tin rằng hiện tượng tuyết tan mạnh kết hợp với hoạt động địa chấn có thể đã kích hoạt vụ lở đá và băng ban đầu, dẫn đến trận lũ quét ở hạ lưu vào hôm 26/8.

Bùn bao phủ các công trình tại Trishuli vào ngày 27 tháng 8 năm 2026. Nguồn: Reuters.

Xu hướng dài hạn đáng báo động

Xu hướng dài hạn cho thấy một bức tranh đáng lo ngại; Liên hợp quốc từng công bố vào năm 2023 rằng tình trạng nóng lên toàn cầu đã khiến các ngọn núi phủ tuyết của Nepal mất gần 1/3 diện tích băng bao phủ chỉ trong hơn 30 năm.

Cơ quan này cũng cho biết thêm rằng tốc độ tan chảy của các sông băng tại Nepal trong thập kỷ trước đó đã nhanh hơn 65% so với thập kỷ liền kề trước đó nữa.

Ông Benjamin Horton, Trưởng khoa Năng lượng và Môi trường thuộc Đại học Thành phố Hồng Kông, nhận định thảm họa hôm 26/8 có thể là một ví dụ điển hình về "sự kiện kép" (hay còn gọi là sự kiện cộng hưởng).

Ông Horton giải thích rằng, hiện tượng này xảy ra khi một trận động đất tương tác với các thay đổi do biến đổi khí hậu, chẳng hạn như sự suy giảm sông băng, tan chảy lớp đất đóng băng vĩnh cửu và tình trạng mất ổn định sườn dốc, để "tạo ra một thảm họa phức tạp và gây thiệt hại nặng nề hơn nhiều so với tác động của riêng lẻ bất kỳ yếu tố nào".

Theo ông Horton, việc hiểu rõ các rủi ro dây chuyền này là yếu tố then chốt để tăng cường khả năng chống chịu tại các vùng núi cao.

Hà Anh