Cuộc chiến đất hiếm và nỗi lo địa chính trị của châu Âu

Trung Quốc thống trị chuỗi cung ứng đất hiếm, trong khi EU phụ thuộc nhập khẩu tới 95%. Sự chậm trễ chiến lược đang đẩy châu Âu vào thế yếu trong chuyển đổi xanh, quốc phòng và công nghệ cao (trong ảnh: Trụ sở Ủy ban châu Âu tại Bỉ). Ảnh: THX/TTXVN

Theo trang tin châu Âu euronews.com, trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump tái khẳng định mối đe dọa áp thuế và liên kết lợi ích an ninh của Mỹ với việc kiểm soát Greenland, một câu hỏi lớn hơn hiện ra: Châu Âu có đang tụt hậu trong cuộc cạnh tranh toàn cầu về đất hiếm - loại tài nguyên quan trọng cho chuyển đổi xanh và công nghệ cao?

Mỹ, Trung Quốc và Nga coi việc tiếp cận các nguồn tài nguyên này là một công cụ chiến lược. Sự phụ thuộc của châu Âu vào các nhà cung cấp bên ngoài đã trở thành một rủi ro địa chính trị nghiêm trọng.

Trung Quốc thống trị hầu hết chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu, kiểm soát khoảng 60-70% hoạt động khai thác và lên đến 90% công suất chế biến. Ngược lại, châu Âu vẫn trì trệ.

Theo dữ liệu mới nhất của Ủy ban châu Âu, EU hiện nhập khẩu 95% nguyên liệu đất hiếm, vốn rất quan trọng đối với xe điện, công nghệ hàng ngày và hệ thống quốc phòng. Tỷ lệ tái chế vẫn dưới 1%, và mặc dù khối này đã đặt ra một loạt mục tiêu cho năm 2030, nhưng khó có thể đạt được chúng nếu không có sự tăng tốc đáng kể.

Điều này có nghĩa là chính những công nghệ được cho là sẽ thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh của châu Âu lại phụ thuộc vào các quốc gia khác, khiến EU dễ bị tổn thương trước các nền kinh tế như Trung Quốc và Nga. Hiện nay, 98% nam châm đất hiếm của EU đến từ Trung Quốc, cùng với 85% nguồn cung cấp các nguyên tố đất hiếm.

Đất hiếm: Tài nguyên chiến lược cho tương lai

"Nguyên liệu đất hiếm" là một nhóm gồm 17 nguyên tố kim loại với các đặc tính độc đáo, rất cần thiết cho năng lượng sạch và sản xuất công nghệ cao. Đúng như tên gọi, chúng rất khan hiếm, và việc khai thác cũng như xử lý chúng rất phức tạp.

Các nguyên tố đất hiếm có đặc tính từ tính mạnh, phát quang và phản ứng hóa học mạnh. Những đặc điểm này khiến chúng trở nên quan trọng trong việc phát triển các công nghệ hiệu suất cao trong các lĩnh vực trọng yếu như năng lượng, điện tử và quốc phòng.

Trong lĩnh vực năng lượng sạch và giao thông vận tải, nam châm đất hiếm được sử dụng trong xe điện để làm cho chúng nhẹ hơn, mạnh mẽ hơn và hiệu quả hơn. Chúng cũng cho phép các tuabin gió tạo ra nhiều năng lượng hơn từ mỗi vòng quay.

Ngoài ra, chúng còn đóng vai trò quan trọng trong các thiết bị quốc phòng như radar, sonar, đạn dược dẫn đường chính xác, cũng như trong các sản phẩm tiêu dùng hàng ngày như điện thoại thông minh, máy tính xách tay và thiết bị y tế như máy quét MRI.

Vì sao châu Âu tụt hậu?

Với tầm quan trọng của chúng, tại sao châu Âu lại tụt hậu đến vậy? Một lý do là lục địa này chưa bao giờ xây dựng được một chuỗi công nghiệp tích hợp. Ngược lại, Trung Quốc đã bắt đầu coi đất hiếm là một lĩnh vực chiến lược từ nhiều thập kỷ trước và đầu tư vào mọi khâu trong chuỗi giá trị.

Châu Âu đã đi theo một con đường khác. Theo thời gian, họ để cho năng lực chế biến và sản xuất nam châm ban đầu suy giảm, không phát triển được năng lực tinh luyện trong khối và ngày càng phụ thuộc vào hàng nhập khẩu giá rẻ.

Các rào cản về cấu trúc trong nội bộ châu Âu đã làm gia tăng đáng kể khoảng cách này. EU hiện có các thủ tục cấp phép kéo dài, các quy định rời rạc và sự phản đối mạnh mẽ từ địa phương, làm chậm hoặc cản trở các dự án khai thác và tinh chế.

Các quy định về môi trường rất nghiêm ngặt, làm tăng chi phí và kéo dài thời gian thực hiện. Đồng thời, nguồn tài chính công được phân bổ rải rác cho nhiều chương trình quốc gia, trong khi các ưu đãi đầu tư lại yếu hơn so với các đối thủ cạnh tranh.

EU chỉ bắt đầu coi đất hiếm là ưu tiên chiến lược sau năm 2020, trong khi Trung Quốc đã bắt đầu từ những năm 1980.

EU không chỉ phải cạnh tranh với Trung Quốc mà còn với một nhóm các nền kinh tế như Mỹ, Australia, Nhật Bản, Hàn Quốc và Canada, những nước đã tiến bộ nhanh hơn và quyết đoán hơn.

Mỹ đang nhanh chóng mở rộng hoạt động khai thác, tinh chế và sản xuất nam châm với các khoản trợ cấp lớn từ chính phủ liên bang, tín dụng thuế và các thỏa thuận bao tiêu sản phẩm được đảm bảo. Australia có sản lượng khai thác thượng nguồn mạnh mẽ và quan hệ đối tác chặt chẽ với Nhật Bản và Mỹ.

Nhật Bản đã dành hơn một thập kỷ để phát triển các tuyến đường cung ứng thay thế sau khi Trung Quốc áp đặt lệnh cấm xuất khẩu vào năm 2010 và hiện là quốc gia dẫn đầu thế giới về công nghệ nam châm.

EU phản công: Đạo luật CRMA và RESourceEU

EU đang triển khai một loạt các luật mới, công cụ tài trợ, chính sách thương mại và quan hệ đối tác quốc tế để đảm bảo nguồn cung đất hiếm vào năm 2030.

Trọng tâm của chiến lược này là Đạo luật Nguyên liệu Thô Quan trọng (CRMA), được Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen công bố năm 2023 và hiện đã có hiệu lực. Đạo luật này đặt ra các mục tiêu rõ ràng cho năm 2030: ít nhất 10% nhu cầu nguyên liệu thô chiến lược phải được khai thác, 40% được chế biến trong khối và 25% đến từ hoạt động tái chế. Đồng thời, nhập khẩu từ bất kỳ quốc gia nào ngoài EU đều bị giới hạn ở mức 65%.

Song song với đó là gói RESourceEU mới hơn, được khởi xướng vào năm 2025, đặt mục tiêu huy động khoảng 3 tỷ euro cho các dự án đã hoàn thiện, bắt đầu từ năm 2029.

EU cũng đang đàm phán và tăng cường quan hệ đối tác chiến lược về các nguyên liệu thô quan trọng với các quốc gia như Canada, Chile, Kazakhstan, Namibia và Ukraine để đảm bảo tiếp cận nguồn cung cấp đất hiếm không phải từ Trung Quốc.

Nhu cầu về đất hiếm ở châu Âu dự kiến sẽ tăng mạnh trong thập kỷ tới. Ngay cả với việc mở rộng năng lực chế biến và tái chế, EU khó có thể đạt được sự tự túc vào năm 2030 và vẫn sẽ phụ thuộc vào nhập khẩu.

Các dự án như LKAB ở Thụy Điển và việc tinh chế cũng như sản xuất nam châm có thể cung cấp khoảng 20% nhu cầu đất hiếm của EU vào cuối thập kỷ này. Tuy nhiên, việc cấp phép chậm trễ và sự phản đối từ phía người dân địa phương đồng nghĩa với việc phần lớn sản lượng này sẽ không đến được tay người dùng cuối cho đến những năm 2030.

Nhiều chuyên gia, bao gồm cả các thành viên Nghị viện châu Âu, cho rằng châu Âu sẽ khó đạt được mục tiêu về đất hiếm vào năm 2030 nếu không có sự thúc đẩy mạnh mẽ hơn đối với các dự án và sự hỗ trợ của công chúng.

Công Thuận/Báo Tin tức và Dân tộc