Canh bạc 215 triệu USD nhằm tự chủ đất hiếm của người Mỹ

Một mỏ khai thác đất hiếm tại Texas

Đó là trụ sở của Noveon Magnetics, một trong những công ty hiếm hoi tại xứ sở cờ hoa có khả năng sản xuất nam châm đất hiếm hiệu suất cao. Mới đây, công ty này đã nhận được khoản đầu tư khổng lồ lên tới 215 triệu USD, một con số kỷ lục cho thấy sự cấp bách của Washington trong việc tìm kiếm "lối thoát" khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc.

Trong bối cảnh Bắc Kinh đang siết chặt xuất khẩu các khoáng sản chiến lược để đáp trả thuế quan, nam châm đất hiếm, linh hồn của mọi thiết bị từ xe điện đến tiêm kích tàng hình... đã trở thành mặt hàng sống còn. Khoản đầu tư vào Noveon không chỉ là câu chuyện tài chính, mà là chỉ dấu cho thấy Mỹ đang huy động mọi nguồn lực từ phố Wall đến Lầu Năm Góc để tái thiết một ngành công nghiệp mà họ đã lãng quên suốt nhiều thập kỷ.

Cú hích từ phố Wall và tinh thần "Apollo" trong cuộc đua tự chủ

Thương vụ gọi vốn 215 triệu USD của Noveon Magnetics không chỉ gây tiếng vang về mặt con số (gần gấp đôi tổng số vốn mạo hiểm mà công ty này từng huy động trước đây) mà còn gây chú ý bởi danh tính của người đứng sau. Phần lớn số tiền này, cụ thể là 200 triệu USD, đến từ One Investment Management, quỹ đầu tư được dẫn dắt bởi Rajeev Misra.

Misra không phải là cái tên xa lạ; ông từng là kiến trúc sư trưởng của Quỹ Tầm nhìn (Vision Fund) thuộc tập đoàn SoftBank, người nổi tiếng với những khoản đặt cược táo bạo vào các công ty công nghệ toàn cầu. Việc một "cá mập" tài chính tầm cỡ như Misra nhảy vào lĩnh vực sản xuất công nghiệp nặng nhọc này cho thấy nam châm đất hiếm đã trở thành một tài sản đầu tư chiến lược, chứ không còn là một thị trường ngách buồn tẻ.

Động lực thúc đẩy dòng vốn này chảy mạnh vào các startup khoáng sản Mỹ chính là sự đứt gãy chuỗi cung ứng đầy đau đớn mà các doanh nghiệp Mỹ vừa trải qua. Hồi tháng 4, Bắc Kinh đã tung đòn phản công lại các chính sách thuế quan của Washington bằng cách áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt đối với đất hiếm.

Các nhà xuất khẩu Trung Quốc giờ đây phải xin giấy phép, trao cho Bắc Kinh quyền lực tuyệt đối trong việc trì hoãn hoặc chặn đứng các lô hàng thiết yếu. Đối với các ngành công nghiệp Mỹ, từ sản xuất xe điện đến quốc phòng, động thái này chẳng khác nào một cú búa tạ giáng xuống dây chuyền sản xuất. Nguồn cung sụt giảm, giá cả leo thang và nỗi lo sợ bị cắt đứt nguồn nguyên liệu đã buộc cả chính phủ và giới đầu tư tư nhân phải hành động ngay lập tức.

Không khí tại Washington lúc này được ví von như thời kỳ chạy đua vào không gian những năm 1960. Rajeev Misra đã so sánh nỗ lực xây dựng chuỗi cung ứng nam châm nội địa hiện nay giống như "chiến dịch đổ bộ lên mặt trăng" thời Tổng thống Kennedy. Chính phủ Mỹ, dưới thời chính quyền Trump hiện tại, đang bơm hàng trăm triệu USD vào lĩnh vực này thông qua các khoản vay và đầu tư cổ phần.

Không chỉ Noveon, các cái tên khác như Vulcan Elements hay ReElement Technologies cũng đang nhận được sự hỗ trợ mạnh mẽ. Thậm chí, Lầu Năm Góc còn trực tiếp nắm giữ cổ phần tại MP Materials, một công ty khai thác đất hiếm đang xây dựng nhà máy tại Texas. Tất cả những động thái dồn dập này nhằm mục đích duy nhất: phá vỡ thế độc quyền của Trung Quốc, quốc gia đang kiểm soát tới 92% sản lượng nam châm đất hiếm toàn cầu.

Hành trình "nằm gai nếm mật" và bài toán sản lượng chênh lệch

Câu chuyện của Noveon Magnetics không chỉ là về dòng tiền, mà còn là tầm nhìn xa của những người sáng lập. Hơn một thập kỷ trước, Scott Dunn, Giám đốc điều hành của Noveon, đã nhìn thấy trước kịch bản khủng hoảng hiện nay. Để hiểu rõ đối thủ và học hỏi bí quyết, Dunn và người đồng sáng lập đã làm một việc mà ít ai dám nghĩ tới: họ dành nhiều năm trời lăn lộn trong các nhà máy tại Trung Quốc. Họ hiểu rằng, muốn làm chủ công nghệ này, họ phải đi đến tận nơi cội nguồn của nó, bởi ngành công nghiệp nam châm đất hiếm thực sự là một trường hợp "mọi con đường đều dẫn về Trung Quốc".

Trở về Mỹ, Dunn đã xây dựng Noveon trở thành công ty đầu tiên thực hiện quy trình sản xuất nam châm quy mô lớn ngay trên đất Mỹ (reshoring). Tuy nhiên, con đường này không trải hoa hồng. Việc xây dựng một chuỗi cung ứng không phụ thuộc vào Trung Quốc là cực kỳ đắt đỏ và phức tạp.

Noveon phải nhập khẩu nguyên liệu thô từ Úc, hợp tác với các nhà máy tinh chế tại châu Âu, và phát triển quy trình nung kết, đúc khuôn riêng biệt tại Texas. Dunn thừa nhận rằng việc tìm nguồn cung ứng bên ngoài Trung Quốc đồng nghĩa với việc phải trả một mức phí bảo hiểm cao hơn, khiến ông đôi lúc phải tự hỏi liệu con đường mình chọn có thực sự khả thi về mặt kinh tế hay không.

Dù đã nhận được gần 40 triệu USD tài trợ từ chính phủ trong các giai đoạn trước và đang trên đà mở rộng, nhưng thách thức trước mắt vẫn còn rất lớn. Noveon dự kiến sẽ sản xuất được hơn 2.000 tấn nam châm mỗi năm. Con số này, dù rất đáng khích lệ đối với một startup, nhưng mới chỉ đáp ứng được khoảng 5% nhu cầu hiện tại của Mỹ. Để so sánh, năng lực sản xuất của Trung Quốc lên tới 400.000 tấn mỗi năm, vượt xa tổng nhu cầu toàn cầu tới 40%. Sự chênh lệch khổng lồ này cho thấy Mỹ vẫn đang ở giai đoạn "đuổi bắt" và sẽ cần rất nhiều thời gian cũng như nguồn lực để thu hẹp khoảng cách.

Tuy nhiên, những tín hiệu tích cực đang dần xuất hiện. Noveon đã có những khách hàng lớn như General Motors và đang mở rộng tầm ảnh hưởng ra quốc tế với kế hoạch xây dựng nhà máy tại Hàn Quốc thông qua hợp tác với LG Electronics. Việc tái chế vật liệu từ các thiết bị điện tử cũ để tạo ra nam châm mới cũng là một hướng đi bền vững mà công ty đang theo đuổi.

"Chiến dịch mặt trăng" của ngành nam châm Mỹ mới chỉ bắt đầu và dù con đường phía trước còn dài và tốn kém, sự trỗi dậy của những doanh nghiệp như Noveon là minh chứng cho thấy quyết tâm sắt đá của Mỹ trong việc giành lại quyền kiểm soát vận mệnh công nghiệp của chính mình.

Bùi Tú