Cộng nghiệp và tương lai chung của nhân loại

Thay vì xem nghiệp như một học thuyết định mệnh hay sự quy kết trách nhiệm cá nhân, tác giả trình bày nghiệp như một nguyên lý tương duyên vận hành trong mọi phương diện của đời sống, từ cá nhân đến cộng đồng và toàn thể nhân loại.

Một trong những khát vọng sâu xa nhất của con người là được trải nghiệm trạng thái giải thoát siêu việt (transcendence). Khi chạm đến trạng thái ấy, chúng ta vượt lên trên mọi ưu tư và phiền não thông thường. Khi đó, nỗi sợ hãi không còn chi phối, và chúng ta cũng không còn bị cuốn chặt vào mạng lưới của những lo toan thế sự vốn đầy bất an và căng thẳng. Chính vì thế, giải thoát luôn là điều đáng mong cầu. Đôi khi trong cuộc sống, chúng ta có những khoảnh khắc vượt thoát khỏi những vấn đề cá nhân và những biến động của thế giới, để nhìn mọi việc bằng một tầm nhìn rộng mở hơn. Trong những giây phút ấy, khi hòa mình vào một thực tại lớn lao hơn, mọi thứ dường như đều đã được ổn thỏa.

Tuy nhiên, chúng ta không thể phủ nhận những gì đang diễn ra trên thế giới: chiến tranh, bạo lực và vô vàn khổ đau do nhiều nguyên nhân gây ra. Dù có những lúc được nâng lên khỏi thực tại và cảm nhận sự siêu việt, cuối cùng chúng ta vẫn phải trở về đối diện với cuộc sống của chính mình và với những gì đang diễn ra quanh ta. Nhiều người cảm nhận được sự siêu việt thông qua thiền định hoặc cầu nguyện. Đó là những trải nghiệm tuyệt vời và cần thiết. Chúng đem lại cho ta một khoảng dừng quý giá. Nhưng chúng ta không thể sống mãi trong cõi giới ấy. Ta phải quay trở về với thực tại. Và tuy thực tại đôi khi khó chấp nhận, nhưng chúng ta vẫn cần phải tìm cách để hiểu vì sao nó lại như vậy.

Từ góc độ nghiệp tập thể, mọi điều đang diễn ra trên thế giới không còn là nghiệp của riêng ai. Đó là nghiệp của tất cả chúng ta. Cuối cùng, nghiệp của bạn cũng là nghiệp của tôi, và nghiệp của tôi cũng là nghiệp của bạn. Chúng ta cùng chịu chung một số phận

Một trong những con đường sâu sắc nhất để thấu hiểu thực tại là quán chiếu về nghiệp (karma). Nghiệp không đơn thuần là một học thuyết hay một giáo điều mà là một trí tuệ sống động, có thể soi sáng những vấn đề ở cấp độ cá nhân, xã hội và cả toàn thế giới.

Khái niệm nghiệp hiện diện ở khắp nơi, thậm chí trong các bài hát và văn hóa đại chúng. Khi gặp điều không may, người ta thường nói: “Đó là nghiệp của tôi”. Nếu nói với người khác rằng “đó là nghiệp của bạn”, họ có thể cảm thấy như đang bị phán xét, và họ đang bị quy trách nhiệm hoàn toàn cho vận rủi đó. Thế nhưng trong văn hóa Phật giáo, câu nói ấy lại mang sắc thái của sự chấp nhận, buông xả, bình an, từ bi và trí tuệ. Khi thấy ai đó đang trải qua khó khăn, bạn nói với họ bằng một tâm thái chân thành rằng “đó là nghiệp của bạn”, họ sẽ không cảm thấy bị tổn thương. Trái lại, họ xem đó như một lời nhắc nhở tâm linh, một sự gợi nhớ đến giáo pháp của những bậc giác ngộ.

Một cách để lý giải những gì đang xảy ra trên thế giới hiện nay là nhìn nhận rằng đó là nghiệp chung của chúng ta. Nói rằng “đó là nghiệp của chúng ta” có nghĩa là mọi việc đều phát sinh từ một mạng lưới vô cùng phức tạp của các nhân duyên và các điều kiện tương thuộc. Theo tư tưởng Phật giáo, không có điều gì xuất hiện hoàn toàn ngẫu nhiên hay vô cớ. Tất cả những gì chúng ta đang chứng kiến hôm nay, từ những vấn đề cá nhân đến những biến động lớn lao trong xã hội, đều là kết quả của vô số lựa chọn được thực hiện trong quá khứ và hiện tại. Đó là những lựa chọn của chính chúng ta hôm nay, cũng như của cha mẹ, ông bà và tổ tiên chúng ta. Đồng thời, đó còn là hệ quả của trạng thái tâm thức mà họ đã sống và nuôi dưỡng qua một thời gian dài.

Theo tư tưởng Phật giáo, không có điều gì xuất hiện hoàn toàn ngẫu nhiên hay vô cớ. Tất cả những gì chúng ta đang chứng kiến hôm nay, từ những vấn đề cá nhân đến những biến động lớn lao trong xã hội, đều là kết quả của vô số lựa chọn được thực hiện trong quá khứ và hiện tại. Đó là những lựa chọn của chính chúng ta hôm nay, cũng như của cha mẹ, ông bà và tổ tiên chúng ta.

Ngày nay, nhân loại đang đối diện với hàng loạt cuộc khủng hoảng sinh thái: động đất, cháy rừng, biến đổi khí hậu và nhiều thảm họa khác. Phần lớn trong số đó đều có liên hệ mật thiết với hành động của con người. Từ góc nhìn này, chúng ta có thể thấy rằng những gì mình làm hoặc không làm đều tạo ra những ảnh hưởng sâu rộng, vượt xa phạm vi đời sống cá nhân. Cuộc khủng hoảng môi trường là sản phẩm do chính nhân loại tạo nên, dù vẫn có người phủ nhận điều ấy. Vì là cùng sống chung trong một cộng đồng, tất cả chúng ta đều góp phần tạo ra nó. Đó là một biểu hiện của nghiệp mà giờ đây không ai còn có thể làm ngơ.

Quy luật Nghiệp nhấn mạnh rằng mỗi hành động có tác ý đều để lại những kết quả tương ứng. Đồng thời, nguyên lý này cũng nhắc nhở rằng trạng thái tâm thức mà chúng ta nuôi dưỡng sẽ ảnh hưởng lâu dài đến cuộc đời mình và đến cuộc đời của những người xung quanh. Phật giáo cho rằng không chỉ hành động mà ngay cả trạng thái tâm thức cũng tạo nên quả nghiệp. Chúng ta có thể lựa chọn sống trong vô minh hoặc hướng đến một trạng thái tỉnh thức hơn. Trong trạng thái tỉnh thức ấy sẽ có nhiều yêu thương hơn, nhiều từ bi hơn và một sự hiểu biết sâu sắc rằng tất cả chúng ta đều cùng chung một vận mệnh.

Dù nguyên lý nghiệp giải thích rằng những điều kiện môi trường hiện nay phần nào là hệ quả từ hành động của con người, đồng thời khẳng định rằng chúng ta vẫn có thể thay đổi chúng. Chúng ta có khả năng định hình lại tương lai, không chỉ của riêng mình mà còn của toàn thể nhân loại. Mọi hoàn cảnh mà chúng ta trải qua hiện tại đều phản ánh trạng thái tâm mà chúng ta đã chọn để an trú. Từ góc độ nghiệp tập thể, mọi điều đang diễn ra trên thế giới không còn là nghiệp của riêng ai. Đó là nghiệp của tất cả chúng ta. Cuối cùng, nghiệp của bạn cũng là nghiệp của tôi, và nghiệp của tôi cũng là nghiệp của bạn. Chúng ta cùng chịu chung một số phận.

Bậc đạo sư Ấn Độ thế kỷ XII Padampa Sangye, trong tác phẩm Lời khuyên dành cho người dân Tingri, đã dạy rằng hãy xem toàn bộ thế giới này là quê hương, là cộng đồng và là bộ tộc của chính mình. Nghiệp cộng đồng cho thấy rằng việc chia cắt nhân loại thành những nhóm người đối lập là thiếu khôn ngoan. Mà đúng hơn, chúng ta nên vượt lên trên mọi ranh giới và sự phân biệt. Chúng ta thường có xu hướng cho rằng nhóm của mình là đúng đắn, văn minh, giác ngộ và tiến bộ; còn những nhóm khác thì kém hiểu biết, lạc hậu và sai lầm. Những sự phân biệt ấy rất dễ hình thành và tồn tại, nhưng Padampa Sangye nhắc nhở rằng mọi sự chia rẽ đều là biểu hiện của bản ngã và cuối cùng đều không có kết quả tốt đẹp.

Hãy tưởng tượng một người thân mà bạn yêu thương vô điều kiện đang gặp khó khăn. Bạn tự nhiên muốn giúp đỡ họ, muốn cùng chia sẻ niềm vui lẫn nỗi khổ của họ. Sẽ thật ý nghĩa nếu chúng ta có thể nhìn toàn thể nhân loại bằng chính ánh mắt ấy - cái nhìn của các thành viên trong gia đình dành cho nhau. Những người trong gia đình đôi khi có thể nói hoặc làm những điều khiến ta thất vọng, thậm chí khiến ta đau lòng. Nhưng vì họ là gia đình, nên hành xử khôn ngoan nhất vẫn là đối đãi với lòng từ bi. Chúng ta cần có lòng từ bi đối với chính mình và đối với toàn thể nhân loại, bởi tất cả đều đang mang trên vai gánh nặng nghiệp của chính họ. Chúng ta cần học cách chấp nhận và tha thứ cho bản thân cũng như cho người khác. Mỗi người đều cần thời gian để trưởng thành, để mắc sai lầm và học hỏi từ những sai lầm ấy.

Đời người trên thế gian vốn rất ngắn ngủi. Vì vậy, chúng ta cần học cách chấp nhận chính mình, chấp nhận những khổ đau, những lựa chọn sai lầm và cả trạng thái tâm thức mà xã hội đang cùng nhau tạo dựng. Giáo lý nghiệp không khiến con người trở nên bi quan hay bị chấp chặt vào thuyết định mệnh; trái lại, nó trao cho chúng ta sức mạnh. Nghiệp dạy cho chúng ta rằng cả bản thân và hoàn cảnh đều có thể thay đổi. Dù sự chuyển hóa đó không diễn ra trong một sớm một chiều, nhưng chúng ta vẫn có thể bắt đầu bằng những hành động nhỏ bé để dần chuyển hóa nghiệp chung của mình.

Phật giáo nhấn mạnh rằng nghiệp không chỉ là những gì ta làm, mà còn là trạng thái tâm thức mà ta lựa chọn để an trú mỗi ngày. Chính tâm thức quyết định chất lượng của lời nói và hành động của chúng ta. Vì thế, cách tốt nhất để thay đổi thế giới là nuôi dưỡng tình thương đối với bản thân, đối với người khác và đối với mọi sự sống trên hành tinh tươi đẹp này.

Người Tây Tạng có một câu nói rất sâu sắc: “Khi có một trái tim thiện lành, mọi việc rồi sẽ ổn”. Trái tim thiện lành ấy chính là bản tính sâu thẳm nơi mỗi người. Hãy giữ gìn và nuôi dưỡng trái tim ấy cho chính mình, cho thế giới này và cho toàn thể nhân loại.

Tâm Tuệ dịch, theo tricycle.org