Chiến dịch 500 ngày đêm: Hành trình từ tìm kiếm hài cốt đến trả lại tên người lính

Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đang bước vào giai đoạn khó khăn nhất, khi thời gian không chỉ xóa mờ dấu tích chiến tranh mà còn làm vơi đi những manh mối cuối cùng có thể đưa các anh trở về.

Trong bối cảnh ấy, đầu tháng 4/2026, tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, ngày 2/4. (Ảnh: VGP)

Chiến dịch của cả hệ thống chính trị

Chiến dịch 500 ngày đêm hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, nhưng ý nghĩa của chiến dịch không dừng ở một đợt cao điểm. Quan trọng hơn, đây là dấu mốc cho thấy công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đang được tiếp cận theo một cách khác.

Nhiều năm qua, công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ vẫn được triển khai thường xuyên với lực lượng nòng cốt là Quân đội Nhân dân Việt Nam. Tuy nhiên, khi nguồn thông tin ngày càng ít đi và việc tìm kiếm ngày càng khó khăn, chỉ nỗ lực của các lực lượng chuyên trách là chưa đủ.

Ngay từ lễ phát động Chiến dịch 500 ngày đêm và trong các phiên họp của Ban Chỉ đạo quốc gia sau đó, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà kiên trì nhấn mạnh một yêu cầu công tác tìm kiếm phải được tiếp cận bằng phương pháp mới, kết hợp chặt chẽ giữa dữ liệu, khoa học - công nghệ và sức mạnh của cả hệ thống chính trị.

Điểm mới của Chiến dịch 500 ngày đêm không nằm ở quy mô, mà ở cách huy động nguồn lực. Bên cạnh Quân đội và các cơ quan chuyên môn, Chiến dịch còn có sự tham gia của các bộ, ngành, địa phương, nhà khoa học, cơ quan báo chí, cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và người dân.

Việc mở rộng lực lượng tham gia cũng đồng nghĩa mở rộng nguồn thông tin phục vụ tìm kiếm. Một ký ức của cựu chiến binh, một hồ sơ lưu trữ, một thông tin do người dân cung cấp hay một kết quả nghiên cứu khoa học đều có thể trở thành manh mối để xác định nơi yên nghỉ của một liệt sĩ hoặc trả lại tên cho một ngôi mộ còn thiếu thông tin.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà và Bí thư Tỉnh ủy Điện Biên Trần Tiến Dũng di chuyển hài cốt liệt sĩ ra nơi an táng tại sự kiện Lễ truy điệu và an táng hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện Việt Nam hy sinh tại Lào trong thời kỳ chiến tranh. (Ảnh: VGP/Thu Giang)

Cùng với các hoạt động chuyên môn, Ban Chỉ đạo quốc gia lần đầu tiên ban hành riêng Kế hoạch truyền thông cho Chiến dịch 500 ngày đêm.

Truyền thông không chỉ phản ánh kết quả thực hiện mà còn trở thành một phần của chiến dịch, góp phần kết nối nhân chứng, khơi dậy ký ức trong cộng đồng, vận động người dân cung cấp thông tin và khuyến khích thân nhân liệt sĩ tham gia thu nhận mẫu ADN.

Nhìn rộng hơn, điều Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà hướng tới không chỉ là một đợt cao điểm kéo dài 500 ngày. Thông qua chiến dịch, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang từng bước được mở rộng từ nhiệm vụ của một lực lượng chuyên trách thành trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.

Đó cũng là tiền đề để những “mảnh ghép” còn nằm rải rác trong ký ức nhân chứng, trong hồ sơ lịch sử hay trong thành tựu của khoa học hiện đại được kết nối lại, tạo thêm cơ hội đưa những người đã hy sinh trở về với gia đình, đồng đội và Tổ quốc.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nghe các đơn vị báo cáo công tác chuẩn bị cho lễ triển khai tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng. (Ảnh: VGP)

Từ tìm kiếm hài cốt đến khôi phục danh tính

Nếu trước đây, thành công của công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thường được nhìn nhận qua số lượng hài cốt được đưa về các nghĩa trang, thì Chiến dịch 500 ngày đêm đang hướng tới một mục tiêu cao hơn: không chỉ tìm thấy, mà phải xác định được danh tính của những người đã hy sinh.

Nếu phần đầu của Chiến dịch 500 ngày đêm mở rộng nguồn lực tìm kiếm, thì bước tiếp theo là mở rộng chính đích đến của công tác tri ân.

Bên cạnh yêu cầu đẩy nhanh tiến độ tìm kiếm, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đặc biệt nhấn mạnh việc ứng dụng bản đồ số trong xác định khu vực tìm kiếm; ứng dụng công nghệ sinh học, đặc biệt là mở rộng giám định ADN; nâng cao năng lực các cơ sở giám định; rút ngắn thời gian xử lý, nâng cao độ chính xác trong xác định danh tính liệt sĩ.

Yêu cầu đó xuất phát từ thực tế nhiều hài cốt liệt sĩ đã được quy tập nhưng vẫn chưa thể xác định tên tuổi, quê quán hay đơn vị. Với thân nhân, việc người thân được đưa về nghĩa trang mới chỉ là một phần của hành trình. Điều họ mong mỏi hơn cả là biết chính xác đâu là phần mộ của cha, anh, chồng, con mình sau hàng chục năm chờ đợi.

Bởi vậy, xác định danh tính không còn được xem là khâu tiếp nối sau quy tập, mà trở thành một nhiệm vụ trung tâm của Chiến dịch.

Ngày 24/6, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà phát động triển khai cao điểm thu nhận mẫu sinh phẩm ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định thông tin trên toàn quốc. Xa hơn, đây là nỗ lực mở thêm cơ hội để hàng chục nghìn ngôi mộ còn thiếu thông tin được gọi đúng tên.

Ngay tại lễ phát động, những thông báo kết quả giám định ADN được trao tận tay thân nhân các liệt sĩ đã tạo nên khoảnh khắc đặc biệt xúc động. Sau nhiều thập kỷ chờ đợi, có những gia đình lần đầu tiên biết chính xác người thân mình là ai, đang yên nghỉ ở đâu. Đó không chỉ là kết quả của một quy trình giám định khoa học, mà còn là sự khép lại của hành trình tìm kiếm kéo dài qua nhiều thế hệ.

Những kết quả đầu tiên cũng cho thấy hiệu quả của việc ứng dụng ADN trong xác định danh tính liệt sĩ. Bộ Công an đã chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan thu nhận, đối sánh mẫu ADN, qua đó xác định và công nhận danh tính 25 liệt sĩ.

Trong số đó có liệt sĩ Nguyễn Thiện Quyết đang an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Đức Cơ (Gia Lai) cùng hai liệt sĩ Đoàn Văn Khải và Nguyễn Trọng Cát đang an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Ngã Bảy - Phụng Hiệp (Cần Thơ).

Mỗi mẫu ADN được thu nhận hôm nay có thể chưa mang lại kết quả ngay lập tức. Nhưng khi được kết nối với dữ liệu hài cốt, hồ sơ quân nhân, tài liệu lưu trữ và thông tin từ thân nhân, cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử, đó có thể trở thành chìa khóa giúp một người lính được gọi đúng tên sau hàng chục năm nằm lại nơi chiến trường.

Song song với việc xây dựng cơ sở dữ liệu, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cũng đặc biệt coi trọng tính khoa học trong từng cuộc tìm kiếm. Quá trình xác minh thông tin về khu mộ liệt sĩ tập thể tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM) là ví dụ điển hình cho cách tiếp cận đó.

Thay vì triển khai khai quật ngay khi xuất hiện những thông tin mới, Ban Chỉ đạo quốc gia dành nhiều thời gian đối chiếu hồ sơ, bản đồ quân sự, ảnh hàng không, lời kể của nhân chứng, cựu chiến binh, kết quả khảo sát địa vật lý và radar xuyên đất trước khi thống nhất đủ căn cứ để triển khai các bước tiếp theo.

Hội thảo xác minh kết luận thông tin về liệt sĩ tại khu vực Nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa - Sài Gòn), nay là Công viên Lê Thị Riêng (sáng 8/6) là minh chứng rõ nét cho cách tiếp cận ấy.

Trên cùng một bàn làm việc là các nhà sử học, chuyên gia khảo cổ, lực lượng Quân đội, Công an, cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử, cùng những kết quả khảo sát địa vật lý, ảnh vệ tinh và radar xuyên đất. Việc tìm kiếm không còn dựa vào một nguồn thông tin đơn lẻ, mà là quá trình kiểm chứng nhiều lớp dữ liệu trước khi đi đến quyết định cuối cùng.

Khi trực tiếp kiểm tra công tác chuẩn bị trước lễ triển khai tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng, Phó Thủ tướng tiếp tục yêu cầu các lực lượng thực hiện nghiêm quy trình khảo sát, khai quật, bảo quản hài cốt, di vật và lấy mẫu phục vụ giám định.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà lưu ý: “Mỗi động tác tìm kiếm, mỗi tấc đất lật lên phải được thực hiện với sự cẩn trọng, tỉ mỉ tuyệt đối, bởi mỗi dấu vết được bảo vệ nguyên vẹn chính là thêm manh mối, hy vọng để xác định danh tính, trả lại tên cho các anh”.

Đó không chỉ là yêu cầu đối với cuộc khai quật ở Công viên Lê Thị Riêng. Đó cũng là triết lý xuyên suốt của Chiến dịch 500 ngày đêm: Mỗi dấu vết được gìn giữ nguyên vẹn hôm nay đều có thể trở thành chìa khóa để một người lính được gọi đúng tên vào ngày mai.

Lực lượng chức năng đào xới, bóc tách từng lớp đất để tìm kiếm hài cốt liệt sĩ ở Công viên Lê Thị Riêng. (Ảnh: Thy Huệ)

Có lẽ, giá trị lớn nhất mà Chiến dịch 500 ngày đêm hướng tới không chỉ là thêm những hài cốt được quy tập, mà là thêm những người lính được gọi đúng tên. Đích đến của công tác tìm kiếm vì thế cũng được mở rộng: từ tìm thấy hài cốt đến xác định danh tính; từ đưa các anh về nghĩa trang đến trả các anh về với chính tên tuổi của mình.

Mỗi người lính được gọi đúng tên không chỉ khép lại hành trình chờ đợi của một gia đình, mà còn là cách thế hệ hôm nay thực hiện trọn vẹn lời tri ân đối với những người đã làm nên hòa bình cho đất nước.

Anh Văn