Chàng trai 27 tuổi đột quỵ và câu hỏi dằn xé 'có buông tay không'

Nhập viện vì nói khó và chỉ yếu nhẹ nửa người, nam bệnh nhân 27 tuổi bất ngờ trở xấu vào ngày thứ 3 (khoảng 60 giờ sau khởi phát) khi nửa người liệt hoàn toàn, điểm NIHSS vọt từ 4 lên 12 do tắc hoàn toàn động mạch brain giữa bên trái.

Lo lắng nhìn chàng trai trẻ, các bác sĩ Bệnh viện Nhân dân 115 (TP.HCM) đứng trước một bài toán nghẹt thở: Bệnh nhân đã vượt quá "cửa sổ vàng" 24 giờ - mốc thời gian tối thượng trong mọi khuyến cáo can thiệp lấy huyết khối.

Cơ hội cứu mô chất não sau mốc 24 giờ

Dù thời gian khởi phát đã quá muộn, hình ảnh khảo sát tưới máu não lại lóe lên một hy vọng mong mong: Vùng lõi hoại tử là 21 ml, nhưng vẫn còn khoảng 37 ml mô não có khả năng cứu sống. Mẫu mẫn thuẫn xuất hiện khi nguyên tắc y khoa buộc dừng lại ở mốc 24 giờ, nhưng trước mặt ê-kíp lại là tương lai của một người trẻ tuổi.

“Câu hỏi đặt ra là chúng ta có buông tay, không điều trị cho một thanh niên 27 tuổi hay không?”, PGS.TS Nguyễn Huy Thắng, Trưởng Khoa Bệnh lý Mạch máu Não, Bệnh viện Nhân dân 115, nhớ lại khoảnh khắc cân não.

Sau khi giải thích và trao đổi kỹ với gia đình về cả cơ hội lẫn nguy cơ, các bác sĩ quyết định vượt rào cản thời gian để can thiệp. Động mạch não giữa được tái thông thành công. Kỳ diệu thay, chỉ 10 ngày sau phẫu thuật, bệnh nhân đã có thể tự đi lại gần như bình thường.

Thành công của ca bệnh này mở ra góc nhìn mới về điều trị đột quỵ: Thời gian khởi phát rất quan trọng, nhưng không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác lượng mô não còn có thể cứu. Với những bệnh nhân được đánh giá chuẩn xác bằng hình ảnh học, cơ hội phục hồi vẫn còn mở ra dù đã qua mốc 24 giờ.

Câu chuyện xúc động này được PGS.TS Nguyễn Huy Thắng chia sẻ tại Hội thảo khoa học “Tiếp cận toàn diện về đột quỵ” diễn ra ở TP.HCM ngày 29/8.

Theo PGS Thắng, việc tiếp tục mở rộng cửa sổ điều trị đặc biệt có ý nghĩa lớn tại Việt Nam - nơi phần lớn người bệnh vẫn đến viện rất muộn.

Nam thanh niên từng có 2 cơn thiếu máu não thoáng qua trước khi đột quỵ. Ảnh minh hoạ: Shutterstock.

Hiện nay, tại một số trung tâm lớn, chỉ khoảng 12% bệnh nhân đột quỵ đến viện trong 3 giờ đầu. Khoảng 40% đến trong mốc 6-24 giờ và có tới 40% bệnh nhân trễ sau 24 giờ.

Năm 2023, nhóm của PGS Thắng công bố nghiên cứu về những bệnh nhân được can thiệp sau 24 giờ dựa trên hình ảnh tưới máu. Khoảng 50% bệnh nhân nhóm này có thể đi lại gần như hoàn toàn sau 3 tháng, tương đương 54,8% ở nhóm được điều trị trong cửa sổ 6-24 giờ. Các biến cố xuất huyết và không qua khỏi không khác biệt đáng kể giữa hai nhóm.

Tại Hội nghị Đột quỵ châu Âu hồi tháng 5, nghiên cứu LATE-MT tiếp tục cung cấp bằng chứng về can thiệp ở bệnh nhân đến viện từ 24 đến 72 giờ. Những người bệnh có sự không tương xứng giữa vùng lõi và vùng mô não còn khả năng cứu được lựa chọn để can thiệp.

Kết quả cho thấy nhóm can thiệp có kết cục chức năng tốt hơn nhóm điều trị bảo tồn. Tỷ lệ không qua khỏi ở nhóm can thiệp là 8,3%, so với khoảng 16% ở nhóm điều trị bảo tồn.

Điều này mở ra khả năng kéo dài cửa sổ điều trị ở những bệnh nhân được lựa chọn phù hợp, thay vì chỉ dựa vào thời gian kể từ khi khởi phát.

Tại hội thảo, ThS.BS Phạm Định Chương, Trưởng Bộ phận Can thiệp Mạch máu Não, Bệnh viện Hoàn Mỹ Sài Gòn, nhấn mạnh Việt Nam vẫn nằm trong nhóm quốc gia có gánh nặng đột quỵ cao trên thế giới. Theo Tổ chức Đột quỵ Thế giới (WSO) năm 2022, đột quỵ là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ hai và nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế.

Vì vậy, việc cá thể hóa điều trị dựa trên hình ảnh học thay vì cứng nhắc theo mốc thời gian đang mở ra cánh cửa sống thứ hai cho rất nhiều bệnh nhân đột quỵ đến muộn.

PGS.TS Nguyễn Huy Thắng, Trưởng Khoa Bệnh lý Mạch máu Não, Bệnh viện Nhân dân 115 báo cáo tại hội nghị. Ảnh: Nguyễn Thuận.

Mở rộng cơ hội cho ca đột quỵ nặng

Bác sĩ Thắng cho biết một cập nhật đáng chú ý khác là chỉ định lấy huyết khối ở bệnh nhân có vùng lõi nhồi máu lớn.

Trước đây, nhóm này thường bị từ chối can thiệp do lo ngại nguy cơ xuất huyết và biến chứng. Tuy nhiên, 6 thử nghiệm lâm sàng gần đây cho thấy lấy huyết khối vẫn có thể giúp cải thiện khả năng phục hồi.

Phân tích gộp 6 thử nghiệm cho thấy NNT khoảng 4,2, nghĩa là cứ điều trị 4,2 bệnh nhân sẽ có thêm một người phục hồi tốt. Nguy cơ không qua khỏi cũng giảm với NNT khoảng 14.

Nghiên cứu PROMISE của nhóm PGS Thắng trên hơn 400 bệnh nhân tại 4 trung tâm ở Việt Nam cũng ghi nhận kết quả đáng chú ý. Ở nhóm có lõi lớn 50-100 ml, 54% đạt mRS 0-3, tức có thể đi lại, một số trường hợp cần hỗ trợ bằng gậy. Với tiêu chuẩn mRS 0-2, tỷ lệ đạt được là 33,8%, tương đương khoảng một phần ba bệnh nhân có thể trở lại cuộc sống gần như bình thường và tự lập.

Theo PGS Thắng, những kết quả này cho thấy không nên vội từ chối bệnh nhân chỉ vì vùng lõi nhồi máu lớn.

Với bệnh nhân đột quỵ nhẹ nhưng có tắc mạch lớn cần được đánh giá kỹ bằng hình ảnh mạch máu và tưới máu não để cân nhắc can thiệp. Lấy huyết khối cơ học có hiệu quả cao, với NNT khoảng 2,5, tức cứ điều trị 2,5 bệnh nhân sẽ có thêm một người trở lại cuộc sống độc lập. Con số này ở đặt stent trong nhồi máu cơ tim cấp khoảng 20.

Nguyễn Thuận