Chạm vào di sản làng nghề

Du khách trải nghiệm đan lưới tại Trà Nhiêu. Ảnh: Mai Thành Chương

Làng nghề chuyển hướng

Sự chuyển hướng phát triển theo hướng gắn kết với du lịch và các hoạt động văn hóa là lựa chọn hợp lý nhằm tái cấu trúc không gian làng nghề.

Thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm đầu cuối, các làng nghề tại Đà Nẵng đang mở rộng sang trải nghiệm, trình diễn kỹ thuật và tương tác trực tiếp giữa nghệ nhân với du khách. Khi được đặt trong chuỗi hoạt động du lịch văn hóa, làng nghề không chỉ bán sản phẩm mà còn “bán” câu chuyện, ký ức và bản sắc.

Quá trình ấy hình thành không gian mở, trong đó lịch sử, văn hóa không chỉ được bảo tồn như ký ức tĩnh tại mà được tái hiện thông qua trải nghiệm trực tiếp, đồng thời di sản được chuyển hóa thành nguồn lực cho phát triển kinh tế sáng tạo.

Trình diễn dệt chiếu tại làng nghề chiếu cói Bàn Thạch. Ảnh: Xuân Hà

Thực tiễn tại Đà Nẵng cho thấy định hướng này đang được triển khai một cách linh hoạt và thích ứng với điều kiện địa phương. Sự chung tay của các nhà nghiên cứu, những người trẻ giàu nhiệt huyết với văn hóa, các chủ thể làng nghề và cơ quan quản lý ngành văn hóa đã tạo điều kiện trong việc kết nối bảo tồn với sáng tạo và phát triển.

Theo nghiên cứu của TS. Lê Ngọc Quang thuộc Trường Đại học Đông Á về du lịch nông thôn dựa vào cộng đồng, khảo sát 97 hộ gia đình tại làng rau Trà Quế cho thấy những hộ tham gia mô hình du lịch cộng đồng đạt mức thu nhập cao hơn so với các hộ không tham gia, đặc biệt là nhóm trực tiếp sản xuất và cung ứng dịch vụ như trồng rau phục vụ du lịch.

Các lợi ích được ghi nhận tập trung chủ yếu ở phương diện kinh tế, thể hiện qua sự gia tăng thu nhập, thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương, mở rộng cơ hội việc làm và cải thiện mức sống của cư dân. Đáng chú ý, tác động môi trường từ hoạt động du lịch trong trường hợp này được đánh giá ở mức thấp, trái ngược quan điểm truyền thống cho rằng sự phát triển du lịch mạnh mẽ tất yếu dẫn đến suy thoái hoặc hư hại môi trường.

Không gian văn hóa sống

Du lịch văn hóa biến làng nghề từ không gian sản xuất khép kín thành điểm đến mở, kết nối quá khứ với hiện tại, địa phương với toàn cầu. Khi làng nghề được đưa đến gần hơn với công chúng, số lượng người tiếp cận tăng lên đáng kể, từ đó lan tỏa nhận thức và giá trị văn hóa rộng rãi hơn.

Du khách quốc tế hào hứng với trải nghiệm dệt chiếu tại triễn lãm “Rong Rao”

Một dẫn chứng điển hình là các hoạt động của “Đà Nẵng tui” - cộng đồng trẻ đam mê văn hóa địa phương. Từ năm 2020 đến nay, nhóm đã tổ chức nhiều triển lãm nghệ thuật như “Nghệ”, “Rong Rao”, tái hiện sinh động các làng nghề truyền thống của Đà Nẵng: làng mắm Nam Ô, làng rau Trà Quế, làng chiếu Bàn Thạch, làng gốm Thanh Hà...

Sự kết hợp giữa nghệ thuật truyền thống và hiện đại, từ thủ công đến công nghệ, từ sắp đặt đến tương tác, các làng nghề không còn bó hẹp trong địa giới hành chính của một thôn xóm, mà được mở rộng để tiến vào không gian đô thị, không gian triển lãm và không gian truyền thông số.

Việc mở rộng không gian làng nghề theo hướng này làm gia tăng khả năng tiếp xúc trực tiếp của du khách với di sản. Sự chạm không dừng lại ở việc trải nghiệm hay tiêu dùng sản phẩm thủ công, mà còn là quá trình tiếp nhận cảm xúc và nhận thức về câu chuyện đời nghề của nghệ nhân, về lịch sử cộng đồng và diễn tiến của văn hóa địa phương.

Khi được tham gia các công đoạn như làm gốm, dệt chiếu hay chạm khắc, du khách không còn là người quan sát bên ngoài mà trở thành chủ thể đồng hành trong trải nghiệm văn hóa, từ đó hình thành mối liên kết sâu sắc và bền vững hơn với bản sắc vùng miền.

Như vậy, khi được nhìn nhận như một không gian văn hóa sống, làng nghề có thể vượt khỏi khuôn khổ sản xuất truyền thống để bước vào quỹ đạo phát triển mới.

Sự kết hợp giữa bảo tồn di sản và phát triển du lịch văn hóa vừa duy trì sinh kế cho nghệ nhân, vừa mở rộng cơ hội để công chúng tiếp cận và thấu hiểu giá trị lịch sử của làng nghề, góp phần khơi dậy những lớp trầm tích văn hóa trong đời sống đương đại.

Thành phố Đà Nẵng hiện có 30 làng nghề truyền thống và 17 nghề truyền thống đang hoạt động gắn liền với lịch sử và đời sống văn hóa địa phương.

PHÚC QUÂN