Cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán: Giảm nguy cơ hút thuốc ở trẻ em

Theo ThS. Nguyễn Tuấn Lâm, chuyên gia của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán là một hình thức quảng cáo, đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tiêu thụ và sử dụng thuốc lá. Vì vậy, cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán là giải pháp cần được cân nhắc nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên.

Trưng bày thuốc lá là hình thức quảng cáo phổ biến

Dẫn hướng dẫn thực hiện Điều 13 của Công ước khung của WHO về kiểm soát thuốc lá (WHO FCTC), ThS. Nguyễn Tuấn Lâm cho biết, việc trưng bày sản phẩm thuốc lá có tác động quảng bá đáng kể. Hình thức này càng trở nên quan trọng đối với các hoạt động quảng cáo, khuyến mãi và tài trợ thuốc lá (TAPS) trong bối cảnh các quy định về quảng cáo thuốc lá ngày càng được tăng cường.

Tại các siêu thị, sản phẩm thuốc lá thường được trưng bày phía sau khu vực thanh toán, nơi thu hút sự chú ý của nhiều người mua hàng. Cách bố trí này giúp ngành công nghiệp thuốc lá tiếp cận nhiều nhóm đối tượng, từ người chưa từng hút thuốc, người đã bỏ thuốc đến những người đang hút thuốc lâu năm.

Các hình thức quảng bá tại điểm bán khá đa dạng, bao gồm áp phích quảng cáo bán lẻ, biển báo, quảng cáo bằng thiết bị nghe nhìn, trưng bày nhiều tầng bao thuốc theo kiểu "bức tường quyền lực" (power wall) và máy bán thuốc lá tự động.

ThS Nguyễn Tuấn Lâm - Chuyên gia của WHO tại Việt Nam. Ảnh: Trần Minh

Theo chuyên gia WHO, sự hiện diện thường xuyên của các sản phẩm thuốc lá tại điểm bán có thể kích thích sự chú ý, tạo cảm giác bình thường hóa việc hút thuốc và thúc đẩy nhu cầu mua sản phẩm. Do đó, trưng bày thuốc lá không đơn thuần là cách sắp xếp hàng hóa mà còn là một hình thức tiếp thị cần được kiểm soát.

Cấm trưng bày giúp giảm nguy cơ bắt đầu hút thuốc

Bằng chứng nghiên cứu cho thấy việc cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán có thể góp phần làm giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong cộng đồng.

Một nghiên cứu tổng hợp dữ liệu từ 77 quốc gia, trong đó có 20 quốc gia áp dụng lệnh cấm trưng bày thuốc lá tính đến năm 2016, cho thấy lệnh cấm hoàn toàn hình thức này tại điểm bán tạo ra tác động giảm khoảng 7% tỷ lệ sử dụng thuốc lá tương đối ở người trưởng thành.

Trưng bày thuốc lá tại điểm bán (POS) không chỉ thúc đẩy ý định mua mà còn có thể khiến việc sử dụng thuốc lá trở nên quen thuộc hơn trong nhận thức của cộng đồng. Nghiên cứu tại bốn quốc gia cho thấy mức độ thôi thúc mua thuốc lá thấp hơn ở Canada và Australia, nơi đã cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, so với Mỹ và Anh tại thời điểm nghiên cứu.

Kinh nghiệm từ Ireland cũng cho thấy ý nghĩa của biện pháp này. Sau khi nước này áp dụng lệnh cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán vào năm 2009, việc giảm các tín hiệu trực quan liên quan đến hút thuốc trong cửa hàng khiến thanh thiếu niên ít có xu hướng cho rằng bạn bè mình hút thuốc. Điều này góp phần làm giảm sự bình thường hóa hành vi hút thuốc và hạn chế khả năng bắt đầu sử dụng thuốc lá.

Đáng chú ý, trẻ em và thanh thiếu niên đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi các hình thức quảng bá tại điểm bán. Nghiên cứu ở nhóm người trẻ chưa từng hút thuốc cho thấy việc nhận thấy các sản phẩm thuốc lá được trưng bày và mức độ bị thu hút bởi những hình thức trưng bày này có liên quan đến tỷ lệ bắt đầu hút thuốc cao hơn.

Không chỉ tác động đến người chưa từng hút thuốc, việc trưng bày sản phẩm tại điểm bán còn có thể gây khó khăn cho những người đang cố gắng từ bỏ thuốc lá.

Một nghiên cứu tại Australia cho thấy cả những người hút thuốc đã cố gắng cai trong 12 tháng trước đó và những người mới bỏ thuốc đều có thể bị thôi thúc mua thuốc khi nhìn thấy sản phẩm thuốc lá được trưng bày tại cửa hàng. Trong số những người hút thuốc được khảo sát, 31,4% tin rằng việc loại bỏ trưng bày thuốc lá khỏi các cửa hàng sẽ giúp họ cai thuốc dễ dàng hơn.

Các cuộc phỏng vấn chuyên sâu với những người từng hút thuốc tại New Zealand cũng cho thấy việc nhìn thấy thuốc lá được trưng bày có thể khơi gợi cảm giác thèm thuốc cả về thể chất lẫn cảm xúc, khiến quá trình cai nghiện trở nên phức tạp hơn.

Những bằng chứng này cho thấy việc hạn chế khả năng tiếp xúc trực quan với sản phẩm thuốc lá không chỉ có ý nghĩa trong phòng ngừa hành vi hút thuốc mới mà còn hỗ trợ những người đang nỗ lực từ bỏ thói quen này.

Theo đó, lệnh cấm trưng bày sẽ yêu cầu các điểm bán giữ sản phẩm thuốc lá ở vị trí khuất tầm nhìn, chẳng hạn phía dưới quầy thanh toán. Người mua phải chủ động hỏi nhân viên nếu có nhu cầu mua sản phẩm, thay vì nhìn thấy và dễ dàng bị thu hút bởi thuốc lá ngay trong quá trình mua sắm.

Cách tiếp cận này cũng có thể làm giảm khả năng thanh thiếu niên chủ động tìm mua thuốc lá tại các cửa hàng, khi sản phẩm không còn được phô bày công khai.

Việt Nam cần tăng cường kiểm soát trưng bày thuốc lá

Tại Việt Nam, trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán vẫn là một khoảng trống cần được quan tâm trong việc kiểm soát quảng cáo, khuyến mãi và tài trợ thuốc lá.

Các hình thức trưng bày quảng cáo tại điểm bán. Ảnh: chụp màn hình

Một nghiên cứu quan sát được thực hiện tại 10 tỉnh, thành phố cho thấy trưng bày sản phẩm thuốc lá là hình thức tiếp thị phổ biến nhất. Các sản phẩm này thường được đặt gần đồ ăn nhẹ hoặc đồ uống, tạo điều kiện để người tiêu dùng dễ dàng nhìn thấy trong quá trình mua sắm.

Nghiên cứu cũng ghi nhận cả 751 nhà bán lẻ thuốc lá được khảo sát trong phạm vi 100 m tính từ bưu điện đều không tuân thủ ít nhất một quy định về quảng cáo, khuyến mãi và tài trợ thuốc lá. Những vi phạm phổ biến gồm thiếu biển báo giới hạn độ tuổi bán hàng và trưng bày nhiều hơn một bao thuốc cho mỗi nhãn hiệu.

Đáng chú ý, tỷ lệ vi phạm quy định trưng bày quá một bao hoặc tút thuốc mỗi nhãn hiệu lên tới 70,6%. Những con số này cho thấy việc tăng cường quy định cần đi đôi với kiểm tra, giám sát và tổ chức thực thi hiệu quả tại các điểm bán lẻ.

Từ các bằng chứng nghiên cứu và thực tiễn nêu trên, ThS. Nguyễn Tuấn Lâm khuyến nghị Việt Nam cân nhắc áp dụng lệnh cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán. Giải pháp này hướng tới ba mục tiêu chính: giảm khả năng trẻ em tiếp xúc với thuốc lá và bắt đầu hút thuốc; hỗ trợ người đang hút thuốc cai thuốc hiệu quả hơn; đồng thời góp phần hạn chế tác động quảng bá của ngành công nghiệp thuốc lá.

Bên cạnh đó, cần tăng cường kiểm soát hệ thống bán lẻ thuốc lá nhằm bảo đảm thực thi hiệu quả các quy định cấm bán thuốc lá cho trẻ em, cấm trẻ em bán thuốc lá và các quy định về trưng bày sản phẩm.

Minh Trần