Bưu chính trước áp lực hàng cấm, hàng nguy hiểm: Chuyển sang quản lý theo rủi ro

Ảnh minh họa

Hàng cấm có thể được ngụy trang, chia nhỏ để gửi

Theo chia sẻ của ông Lê Văn Chung, Vụ Bưu chính, tại Hội nghị truyền thông chính sách đối với dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), trong 6 tháng đầu năm 2026, thị trường bưu chính có khoảng 765 doanh nghiệp tham gia, doanh thu đạt 52.200 tỷ đồng, sản lượng khoảng 2,5 tỷ bưu gửi, tăng 35% so với cùng kỳ.

Theo ông Lê Văn Chung, có 6 nhóm dấu hiệu có thể được sử dụng để nhận diện bưu gửi có nguy cơ mất an toàn

Quy mô thị trường lớn, giao dịch ngày càng số hóa và mạng lưới nhiều tầng khiến việc bảo đảm an toàn, an ninh bưu chính không còn đơn thuần là phát hiện hàng cấm hoặc hàng nguy hiểm tại một thời điểm. Cơ quan quản lý đặt ra yêu cầu phải nhận diện chủ thể, theo dõi bưu gửi và truy vết dữ liệu xuyên suốt quá trình chấp nhận, chia chọn, vận chuyển và phát.

Theo chia sẻ của đại diện Vụ Bưu chính, cần phân biệt hàng cấm và hàng nguy hiểm. Hàng cấm gắn với tính hợp pháp của hàng hóa hoặc hành vi, trong khi hàng nguy hiểm được xác định bởi đặc tính có thể gây nguy cơ cho con người, phương tiện, công trình hoặc môi trường trong quá trình vận chuyển. Một số hàng nguy hiểm vẫn có thể được vận chuyển nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện an toàn theo pháp luật chuyên ngành.

Theo hệ thống phân loại của Liên hợp quốc về vận chuyển hàng nguy hiểm, nhóm này được chia thành 9 loại nguy cơ, gồm chất nổ, chất khí, chất lỏng dễ cháy, chất rắn dễ cháy, chất ôxy hóa/peroxide hữu cơ, chất độc và chất lây nhiễm, vật liệu phóng xạ, chất ăn mòn và nhóm nguy hiểm khác, trong đó có pin lithium.

Trong thực tế, một bưu gửi có thể đi qua nhiều chặng và phương thức vận tải khác nhau. Vì vậy, ngoài pháp luật bưu chính, doanh nghiệp còn phải tuân thủ các quy định chuyên ngành tương ứng với từng phương thức vận chuyển.

Đáng chú ý, sự phát triển của thương mại điện tử làm gia tăng các giao dịch không đối mặt. Người gửi có thể tạo đơn qua ứng dụng, điểm tự động hoặc thông qua nhiều chủ thể trung gian. Thông tin người gửi có thể thiếu, không chính xác hoặc có dấu hiệu giả mạo.

Hội nghị truyền thông chính sách đối với dự án Luật Bưu chính sửa đổi diễn ra ngày 18/8 tại Hà Nội

Báo cáo chỉ ra một số phương thức, thủ đoạn thường gặp như ngụy trang hàng hóa trong thực phẩm, bánh kẹo, trà, cà phê, mỹ phẩm hoặc vật dụng thông thường; giấu trong đồ điện tử, đồ chơi hoặc tận dụng khoang rỗng của vật dụng; chia nhỏ thành nhiều kiện, gửi dồn dập hoặc tại nhiều điểm khác nhau.

Đối tượng vi phạm cũng có thể thuê người khác đứng tên, sử dụng tên, địa chỉ, số điện thoại khó kiểm chứng; thay đổi người nhận, địa điểm nhận hoặc hành trình; lợi dụng hình thức giao hàng thu tiền hộ (COD) để che giấu tung tích.

Ông Lê Văn Chung lưu ý các biểu hiện trên chỉ là đầu vào để đánh giá rủi ro. Không nên kết luận một bưu gửi vi phạm pháp luật chỉ từ một dấu hiệu đơn lẻ mà cần xem xét tổng hợp thông tin người gửi, đặc điểm bưu gửi, lịch sử giao dịch, hành trình và các dấu hiệu bất thường.

Tập trung vào bưu gửi có 6 dấu hiệu rủi ro

Báo cáo hệ thống hóa 6 nhóm dấu hiệu có thể được sử dụng để nhận diện bưu gửi có nguy cơ: dấu hiệu từ người gửi như thái độ lo lắng, vội vàng, né tránh camera hoặc trả lời không nhất quán; dấu hiệu từ thông tin như tên, địa chỉ, số điện thoại không đầy đủ, khó kiểm chứng; dấu hiệu từ kiện hàng như đóng gói quá mức, khai báo không tương xứng với trọng lượng, hình dạng hoặc có mùi bất thường.

Ngoài ra còn có các dấu hiệu vật lý như rò rỉ, phát nhiệt, rung, phát tiếng động, mùi hóa chất; dấu hiệu từ lịch sử giao dịch như tần suất gửi, nhận, COD, thời điểm giao dịch hoặc mẫu hành vi thay đổi bất thường; và dấu hiệu tổng hợp từ tuyến vận chuyển, thay đổi người nhận, cảnh báo của cơ quan chức năng cùng sự kết hợp của nhiều yếu tố.

Khi phát hiện nghi vấn, nguyên tắc được đặt ra là bình tĩnh, an toàn, đúng thẩm quyền và đúng pháp luật, chuyển từ "phán đoán" sang quy trình: phát hiện, đánh giá, áp dụng biện pháp phù hợp và phối hợp xử lý.

Ảnh minh họa

Trường hợp người gửi từ chối cung cấp thông tin cần thiết hoặc không đáp ứng điều kiện chấp nhận, nhân viên cần giải thích rõ yêu cầu và không bỏ qua quy trình. Với bưu gửi có dấu hiệu nguy hiểm về vật lý như rò rỉ hóa chất, phát nhiệt, mùi bất thường hoặc nguy cơ cháy nổ, ưu tiên trước hết là an toàn con người và khu vực khai thác, không tự ý thực hiện thao tác có thể làm tăng nguy cơ.

Đối với các vụ việc nghi vấn liên quan đến hành vi vi phạm pháp luật, thông tin người gửi, lịch sử giao dịch, hành trình bưu gửi, hình ảnh camera và dữ liệu nghiệp vụ liên quan cần được bảo toàn theo quy định để phục vụ xác minh, truy vết và phối hợp xử lý. Việc thu thập, lưu trữ và cung cấp thông tin phải tuân thủ pháp luật về dữ liệu và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Theo báo cáo, hướng quản lý mới là chuyển từ kiểm tra thủ công đại trà sang quản trị dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro. Trên cơ sở dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi, dự thảo Nghị định quy định chi tiết đang cụ thể hóa cơ chế phân loại bưu gửi theo ba mức rủi ro.

Với rủi ro thấp, thông tin người gửi đầy đủ, có khả năng xác thực và không có dấu hiệu bất thường, việc quản lý chủ yếu thông qua thông tin khai báo và các biện pháp kỹ thuật phù hợp.

Với rủi ro trung bình, khi thông tin chưa đầy đủ hoặc giao dịch, bưu gửi có dấu hiệu bất thường nhưng chưa đến mức cao, doanh nghiệp có thể yêu cầu bổ sung thông tin, tăng cường theo dõi, kiểm soát kỹ thuật và kiểm tra trực quan bên ngoài khi cần.

Với rủi ro cao, như không cung cấp thông tin, có dấu hiệu giả mạo, nghi vấn chứa hàng vi phạm hoặc thuộc cảnh báo rủi ro của cơ quan có thẩm quyền, doanh nghiệp có thể xác thực thông tin người gửi, tạm dừng chấp nhận, vận chuyển hoặc phát khi có căn cứ, đồng thời thông báo và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền.

Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết đây là nhóm quy định cần tiếp tục lấy ý kiến doanh nghiệp, nhất là về khả năng lượng hóa tiêu chí rủi ro, mức độ sẵn sàng của hệ thống dữ liệu, chi phí xác thực và kiểm soát tăng cường, thời hạn lưu trữ thông tin.

Hà Khê