Bước ngoặt tư duy chiến lược: Từ thu hút FDI đến kiến tạo năng lực quốc gia

Toàn cảnh tọa đàm. Ảnh: VGP.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt trong các chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và là tâm điểm thảo luận tại cuộc tọa đàm do Cục Thông tin và Truyền thông Chính phủ tổ chức chiều 7/8.

Tọa đàm tập trung giải đáp bốn câu hỏi lớn: Vì sao Việt Nam phải thay đổi tư duy về FDI? Mô hình FDI nào đang được lựa chọn? FDI phải tạo ra giá trị gì? Và điều gì quyết định thành công của Nghị quyết 10?

SÁU BƯỚC CHUYỂN TƯ DUY, KHẮC PHỤC TÌNH TRẠNG “HAI NỀN KINH TẾ”

Kể từ khi dòng vốn FDI đầu tiên được rót vào Việt Nam, chính sách thu hút FDI cho thấy đây là một chiến lược đúng đắn, giúp huy động nguồn lực khổng lồ cho phát triển. Dù vậy, theo bà Bùi Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính), thực tiễn vẫn tồn tại những hạn chế, đặc biệt là tính lan tỏa đối với khu vực kinh tế trong nước còn yếu kém. Bước sang giai đoạn mới, dưới áp lực cạnh tranh chiến lược và sự bứt phá của khoa học - công nghệ, Việt Nam buộc phải đổi mới căn bản.

Sự ra đời của Nghị quyết số 10-NQ/TW đánh dấu 6 chuyển đổi lớn về tư duy:

Thứ nhất, chuyển từ “thu hút đầu tư” thuần túy sang “phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài”, coi đây là bộ phận hữu cơ của nền kinh tế.

Thứ hai, từ bỏ việc chạy theo số lượng, quy mô vốn để chú trọng vào chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng tạo ra cho nền kinh tế nội địa.

Thứ ba, thay đổi căn bản về cơ chế ưu đãi: không còn ưu đãi dàn trải theo ngành hay địa bàn mà gắn liền với kết quả đầu ra thực tế như mức độ chuyển giao công nghệ, nhằm tránh hiện tượng “hai nền kinh tế trong một nền kinh tế”.

Thứ tư, ngừng thu hút các dự án đơn lẻ để hướng tới phát triển đồng bộ hệ sinh thái gắn kết với trung tâm tài chính, khu thương mại tự do.

Thứ năm, Nhà nước chuyển từ “quản lý đầu tư” sang “kiến tạo môi trường đầu tư kinh doanh”, chuẩn bị sẵn sàng hạ tầng, nhân lực và thể chế.

Cuối cùng, kiên quyết khắc phục tình trạng “cạnh tranh xuống đáy” giữa các địa phương, bảo đảm sự điều phối dòng vốn ở tầm quốc gia một cách hài hòa.

Vì vậy, theo bà Thủy, thông điệp cốt lõi của Nghị quyết số 10-NQ/TW là không chỉ dừng lại ở việc huy động nguồn vốn đong đếm bằng số lượng dự án, mà quan trọng là huy động và kết nối nguồn lực quốc tế với nội lực nền kinh tế.

Bà Bùi Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính).

"Thực tiễn vẫn tồn tại những hạn chế, đặc biệt là tính lan tỏa đối với khu vực kinh tế trong nước còn yếu kém. Bước sang giai đoạn mới, dưới áp lực cạnh tranh chiến lược và sự bứt phá của khoa học - công nghệ, Việt Nam buộc phải đổi mới căn bản. Vì vậy, thông điệp cốt lõi của Nghị quyết số 10-NQ/TW là không chỉ dừng lại ở việc huy động nguồn vốn đong đếm bằng số lượng dự án, mà quan trọng là huy động và kết nối nguồn lực quốc tế với nội lực nền kinh tế".

Đồng tình với những phân tích này, ông Phan Đức Hiếu, Uỷ viên hoạt động chuyên trách Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, cho rằng tư duy cốt lõi ở đây nằm ở phương pháp tiếp cận sâu sắc và thực tế.

“Chúng ta không thể thu hút đầu tư mãi mãi chỉ bằng một công cụ duy nhất là ưu đãi. Dòng vốn FDI chất lượng cao sẽ không bao giờ tự động lan tỏa nếu nền kinh tế sở tại thiếu đi năng lực hấp thụ. Do đó, việc nâng cao chất lượng doanh nghiệp trong nước vừa là để đón nhận FDI, vừa là giải pháp “một mũi tên trúng nhiều đích” nhằm củng cố năng lực tự chủ, tự lực của nền kinh tế”, ông Hiếu nhấn mạnh.

ĐỊA PHƯƠNG CHUYỂN MÌNH VÀ BÀI TOÁN “NĂNG LỰC HẤP THỤ”

Năng lực tự chủ, tự lực của nền kinh tế, trước hết, phải được hiện thực hóa từ các địa phương - nơi trực tiếp đón nhận dòng vốn. Thay vì cạnh tranh bằng quỹ đất hay nhân công giá rẻ, các địa phương đang chủ động thay đổi mô hình.

Chia sẻ từ thực tiễn Hưng Yên – địa phương nằm trong top 10 thu hút FDI, ông Lê Quang Hoà, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, cho biết tỉnh kiên định chiến lược không phát triển công nghiệp một cách đơn lẻ. Thay vào đó, hạ tầng công nghiệp phải gắn kết chặt chẽ với hệ sinh thái đô thị, du lịch, sinh thái và nghỉ dưỡng (như Ecopark, Ocean Park) nhằm tạo môi trường sống chất lượng cao để giữ chân các chuyên gia quốc tế.

Ông Lê Quang Hoà, Uỷ viên Ban Thường vụ Tỉnh uỷ, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hưng Yên.

"Tỉnh Hưng Yên kiên định chiến lược không phát triển công nghiệp một cách đơn lẻ. Thay vào đó, hạ tầng công nghiệp phải gắn kết chặt chẽ với hệ sinh thái đô thị, du lịch, sinh thái và nghỉ dưỡng (như Ecopark, Ocean Park) nhằm tạo môi trường sống chất lượng cao để giữ chân các chuyên gia quốc tế.

Bên cạnh đó, để tối ưu hóa nguồn lực, ông Hoà kiến nghị Trung ương cần sớm quy hoạch rõ lợi thế công nghệ của từng vùng để định hướng dòng vốn đầu tư, tránh tình trạng các tỉnh cạnh tranh hạ tầng dàn trải làm mất đi sức mạnh liên kết. Tỉnh cũng sẵn sàng làm đầu tàu thử nghiệm các mô hình “thể chế vượt trội” để tạo đòn bẩy đột phá thu hút các nhà đầu tư chiến lược.

ĐƯA DOANH NGHIỆP VIỆT VÀO CHUỖI GIÁ TRỊ TOÀN CẦU

Dù hạ tầng có tốt đến đâu, sự lan tỏa chỉ có thể diễn ra khi doanh nghiệp nội địa thực sự bước chân được vào chuỗi cung ứng. Thực tế hiện nay, sự liên kết này vẫn chưa đạt kỳ vọng do nguyên nhân từ cả hai phía. Các tập đoàn FDI thường mang theo hệ sinh thái quen thuộc từ quốc gia mẹ và e ngại rủi ro khi thay đổi đối tác; trong khi doanh nghiệp Việt đa phần có quy mô nhỏ, tiềm lực vốn, công nghệ và quản trị còn hạn chế.

Câu chuyện của Tập đoàn Intel là một ví dụ điển hình. Bắt đầu đầu tư vào Việt Nam từ 2006, nhưng phải mất tới gần 20 năm, đến năm 2022, Intel mới chọn được nhà cung ứng Việt Nam đầu tiên là Công ty Fab 9. “Khoảng thời gian 20 năm là quá dài. Nền kinh tế Việt Nam không thể chờ đợi lâu như vậy để chuyển mình”, bà Thủy trăn trở.

Để rút ngắn thời gian này, Bộ Tài chính đang tham mưu các chính sách đột phá: thay vì Nhà nước tự tổ chức đào tạo kém hiệu quả, sẽ có cơ chế khuyến khích (ưu đãi thuế, hỗ trợ ngân sách) để chính các tập đoàn FDI trực tiếp đào tạo cho doanh nghiệp nội địa theo đúng chuẩn mực của họ.

Ông Phan Đức Hiếu, Uỷ viên hoạt động chuyên trách Ủy ban Kinh tế của Quốc hội. Ảnh: VGP.

"Để niềm tin chiến lược và hệ sinh thái FDI thực sự bám rễ, việc cải cách thể chế phải được thực hiện đồng bộ. Chúng ta không thể chỉ tập trung vào chính sách FDI một cách riêng lẻ, mà phải triển khai song song cả ba nghị quyết quan trọng: Nghị quyết về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết về đổi mới doanh nghiệp nhà nước và Nghị quyết về thu hút FDI. Chỉ khi cả ba trụ cột này cùng chuyển mình và kết nối chặt chẽ, sức mạnh tổng hợp của nền kinh tế quốc dân mới thực sự được giải phóng, đưa doanh nghiệp Việt tự tin tiến sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Bên cạnh đó, ông Phan Đức Hiếu đề xuất cần hình thành các định chế trung gian chuyên trách. Sự tiếp xúc thuần túy giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa thường vấp phải rào cản thiếu tin cậy. Các hiệp hội hoặc các trung tâm do chính quyền thành lập có thể đứng ra làm cầu nối, bảo chứng niềm tin và giám sát cam kết trong giai đoạn đầu, từ đó tháo gỡ điểm nghẽn lớn nhất trong việc liên kết.

XÁC LẬP NIỀM TIN CHIẾN LƯỢC VÀ SỰ ĐỒNG BỘ THỂ CHẾ

Mọi cơ chế, chính sách cuối cùng đều cần được vận hành trên nền tảng của lòng tin. Dưới góc nhìn của một doanh nghiệp đã gắn bó 30 năm tại Việt Nam, ông Binu Jacob, Tổng Giám đốc Nestlé Việt Nam, nhận định trong kỷ nguyên thuế tối thiểu toàn cầu, ưu đãi tài chính không còn là yếu tố quyết định duy nhất. Điều các tập đoàn đa quốc gia tìm kiếm là định hướng chiến lược rõ ràng của Chính phủ, một khuôn khổ chính sách minh bạch, dễ dự báo, cùng với hệ sinh thái phụ trợ vững mạnh và nguồn nhân lực chất lượng.

Bài học từ Nestlé là minh chứng rõ nét cho tư duy kiến tạo hệ sinh thái. Khi Việt Nam mới chỉ là một quốc gia sản xuất cà phê nhỏ lẻ cách đây hơn 20 năm, Nestlé đã không đứng ngoài thu mua, mà hợp tác chặt chẽ với các viện nghiên cứu và nông dân để chuyển giao công nghệ giống tiên tiến. Kết quả, năng suất tăng gấp 3 lần, góp phần đưa Việt Nam lên đỉnh cao trong bản đồ cà phê thế giới. Tương tự, nhờ sự hỗ trợ nâng cao năng lực quản trị từ Nestlé, một đối tác vận tải nội địa đã phát triển từ 1 đầu xe lên đội xe 50 chiếc.

“Hiện nay, chúng ta thường sử dụng cụm từ “nhà đầu tư nước ngoài”. Thay vì cách gọi này, chúng ta nên chuyển sang sử dụng các thuật ngữ như “đối tác FDI”, “đối tác đầu tư”. Khi thay đổi tư duy, xác lập mối quan hệ đối tác bình đẳng, chia sẻ trách nhiệm và tầm nhìn dài hạn, lòng tin sẽ được bồi đắp, tạo ra chất xúc tác thúc đẩy chuyển giao công nghệ”, ông Binu Jacob nhấn mạnh.

Cuối cùng, để niềm tin chiến lược và hệ sinh thái FDI thực sự bám rễ, ông Phan Đức Hiếu lưu ý rằng việc cải cách thể chế phải được thực hiện đồng bộ. Chúng ta không thể chỉ tập trung vào chính sách FDI một cách riêng lẻ, mà phải triển khai song song cả ba nghị quyết quan trọng: Nghị quyết về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết về đổi mới doanh nghiệp nhà nước và Nghị quyết về thu hút FDI. Chỉ khi cả ba trụ cột này cùng chuyển mình và kết nối chặt chẽ, sức mạnh tổng hợp của nền kinh tế quốc dân mới thực sự được giải phóng, đưa doanh nghiệp Việt tự tin tiến sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.