BS Trương Hữu Khanh nói về virus EV71 gây bệnh nặng tại TP.HCM

Bác sĩ Trương Hữu Khanh cho biết EV71 là tác nhân gây nên nhiều ca bệnh tay chân miệng nặng. Ảnh: Phương Lâm.

Hơn 17.000 ca tay chân miệng được ghi nhận tại khu vực phía Nam chỉ trong 12 tuần đầu năm, trong đó đã có nhiều trẻ không qua khỏi. Đáng chú ý, chủng Enterovirus A71 (EV71) tiếp tục được ghi nhận trong không ít ca bệnh nặng. Bộ Y tế đã phát đi công văn hỏa tốc, yêu cầu các bệnh viện và địa phương tăng cường công tác điều trị, phòng chống dịch, siết chặt theo dõi các ca bệnh có dấu hiệu nguy cơ.

Đằng sau những ca bệnh nặng, EV71 một lần nữa trở thành tâm điểm khi liên tiếp được ghi nhận ở các trường hợp diễn tiến nhanh, tiếp tục là mối lo trong công tác điều trị và kiểm soát dịch.

“Điểm rơi” của các ca bệnh nặng

Trao đổi với Tri Thức - Znews, bác sĩ Trương Hữu Khanh, nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 (TP.HCM), nhấn mạnh EV71 không phải là một cái tên mới trong y văn, càng không phải “biến thể lạ” vừa xuất hiện.

Ngược lại, đây là chủng virus đã được ghi nhận từ nhiều thập kỷ trước và từ lâu luôn nằm trong nhóm tác nhân gây tay chân miệng đáng lo ngại nhất, bởi nguy cơ dẫn đến biến chứng nặng.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, EV71 lần đầu được phân lập vào năm 1969 từ một ca viêm não tại California (Mỹ). Tuy nhiên, các dữ liệu hồi cứu cho thấy virus này có thể đã âm thầm lưu hành từ đầu những năm 1960. Kể từ đó đến nay, EV71 nhiều lần gây ra các đợt bùng phát lớn trên phạm vi toàn cầu, đặc biệt tại khu vực châu Á.

Trẻ mắc tay chân miệng được điều trị tại Bệnh viện Nhi đồng 1. Ảnh: Hoài Bảo.

Dưới góc độ dịch tễ, bác sĩ Khanh cho rằng EV71 có xu hướng “quay lại” theo chu kỳ, nhưng chu kỳ này không đều đặn. Có khi chỉ sau 2-3 năm, virus đã tái xuất, nhưng cũng có giai đoạn kéo dài đến 5 năm hoặc hơn. Sự khó lường của EV71 khiến việc dự báo dịch gặp nhiều thách thức.

Bệnh cũng có xu hướng tăng theo mùa, với đỉnh dịch thường rơi vào giai đoạn từ tháng 10 đến tháng 12, cao hơn so với đợt từ tháng 3 đến tháng 5. Tuy nhiên, theo bác sĩ Khanh, điều đáng quan tâm nằm ở tính chất của từng ca bệnh.

Ở thời điểm hiện tại, EV71 vẫn được xem là tác nhân chính đứng sau các ca bệnh nặng. Điều này lý giải vì sao, dù chưa xuất hiện tình trạng bùng phát mạnh, những ca diễn tiến nặng, thậm chí không qua khỏi, vẫn xuất hiện rải rác. “Đợt này chưa nhập viện ồ ạt, nhưng nhập ca nào đều đáng ca đó”, ông nói.

Một điểm đáng chú ý khác là “khoảng trống miễn dịch” trong cộng đồng. Theo bác sĩ Khanh, nhóm trẻ sinh sau đợt dịch năm 2023 hoặc chưa từng mắc tay chân miệng là đối tượng cần được theo dõi sát hơn, do chưa có miễn dịch tự nhiên với EV71. Khi virus quay trở lại, nhóm này dễ trở thành “điểm rơi” của các ca bệnh nặng.

Dịch bệnh tay chân miệng thường rơi vào giai đoạn tháng 10 đến tháng 12. Ảnh: Science Photo.

Hiểu rõ về virus EV71

Bác sĩ Trương Hữu Khanh cho biết trên thực tế, bệnh cảnh ban đầu do EV71 gây ra không khác biệt đáng kể so với các chủng tay chân miệng khác. Trẻ vẫn có thể khởi phát bằng những biểu hiện quen thuộc như sốt, nổi ban ở tay chân, loét miệng, quấy khóc hoặc biếng ăn.

Chính sự “giống nhau” này khiến nhiều trường hợp dễ bị đánh giá là nhẹ. Tuy nhiên, điều khiến giới chuyên môn đặc biệt lưu tâm lại nằm ở phía sau những biểu hiện tưởng chừng quen thuộc ấy, đó là nguy cơ biến chứng, đặc biệt liên quan đến thần kinh và tim mạch.

Các nghiên cứu đăng tải trên Science Alert cho thấy EV71 có khả năng tác động trực tiếp đến hệ thần kinh trung ương thông qua việc kích hoạt phản ứng viêm mạnh. Tình trạng viêm có thể xuất hiện ở nhiều vị trí như vỏ não, thân não và tủy sống, trong đó thân não và tủy sống là những khu vực thường bị ảnh hưởng nhiều nhất.

Khi phản ứng viêm lan rộng, người bệnh có thể nhanh chóng chuyển sang các biến chứng nặng như viêm não, viêm màng não hoặc viêm não thân não, khiến diễn tiến bệnh trở nên khó lường.

Số ca tay chân miệng có xu hướng gia tăng. Ảnh: Liêu Lãm.

Theo vị chuyên gia, có những trường hợp ngay từ đầu đã tiềm ẩn nguy cơ nghiêm trọng nhưng không được nhận diện sớm, dẫn đến cảm giác bệnh diễn tiến đột ngột. Vì vậy, việc theo dõi sát những thay đổi nhỏ trong tình trạng của trẻ có ý nghĩa rất quan trọng.

Trong bối cảnh EV71 vẫn là tác nhân chính đứng sau nhiều ca tay chân miệng nặng, sự xuất hiện của vaccine phòng bệnh được xem là một bước tiến đáng chú ý trong dự phòng. Giữa tháng 3, Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) đã cấp phép lưu hành thêm một số vaccine mới, trong đó có vaccine Envacgen phòng EV71. Đây là vaccine dạng tiêm bắp, được đóng sẵn trong ống tiêm, thuận tiện cho sử dụng.

Theo dữ liệu từ nhà sản xuất Medigen Vaccine Biologics (Đài Loan, Trung Quốc), vaccine cho thấy khả năng sinh miễn dịch cao. Sau hai liều tiêm, tỷ lệ trẻ đạt mức kháng thể bảo vệ sau 28 ngày lên tới 99,5%, và sau 6 tháng vẫn duy trì ở mức 97,9%.

Bác sĩ Trương Hữu Khanh nhận định, việc vaccine EV71 được cấp phép là tín hiệu tích cực trong bối cảnh tay chân miệng vẫn diễn biến phức tạp ở trẻ nhỏ. Khi được triển khai rộng rãi, vaccine không chỉ giúp giảm số ca mắc mà quan trọng hơn là hạn chế các trường hợp diễn tiến nặng, yếu tố then chốt trong kiểm soát dịch.

Một điểm được Nguyên trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh lưu ý khác là trẻ từng mắc EV71 vẫn có thể tái nhiễm. Miễn dịch sau mắc bệnh không bảo vệ hoàn toàn, đặc biệt khi nhiều chủng virus tay chân miệng cùng lưu hành và có thể lây chéo. Vì vậy, từ góc độ lâm sàng, việc phòng ngừa vẫn là yếu tố then chốt ngay cả khi đã từng mắc bệnh trước đó.

Kỳ Duyên