Bên này biên giới, vẫn còn những mái nhà chưa thôi chờ đợi

Người dân Campuchia chỉ dẫn vị trí, hỗ trợ cán bộ, chiến sĩ Đội quy tập hài cốt liệt sĩ K90 (Quân khu 9) đào bới khu vực cắm mốc. Ảnh: Đội K90

Theo chân đoàn quy tập qua biên giới

Sau cuộc hội ý ngắn tại doanh trại Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ K90 (Quân khu 9), đoàn xe lặng lẽ rời đơn vị, vượt qua cửa khẩu hướng về tỉnh Kandal (Campuchia).

Trên xe là thân nhân liệt sĩ Nguyễn Thanh Bình, cựu chiến binh Võ Văn Toản (SN 1952, xã Diễn Châu, Nghệ An) cùng cán bộ, chiến sĩ Đội K90.

Hành trang mang theo không chỉ có cuốc, xẻng, máy định vị GPS, bản đồ quân sự đã bạc màu và những tập hồ sơ lưu giữ tên tuổi người lính hy sinh hơn nửa thế kỷ trước.

Không ai biết chuyến đi này có thể đưa đồng đội trở về hay không. Nhưng tất cả đều hiểu rằng, chỉ cần còn một tia hy vọng, hành trình ấy vẫn phải tiếp tục.

Gần trưa, đoàn có mặt tại ấp Boeng Kandal, xã Khpop Ateav, huyện Leuk, tỉnh Kandal – nơi nhiều năm qua được khoanh vùng là khu vực nghi có phần mộ liệt sĩ Nguyễn Thanh Bình.

Khung cảnh trước mắt đã khác xa ký ức của cựu chiến binh Võ Văn Toản.

Ông đứng lặng hồi lâu, ánh mắt chậm rãi lướt qua cánh đồng trước mặt như cố tìm lại những dấu tích của một thời chiến tranh đã bị thời gian phủ mờ.

“Tôi nhớ lúc chôn cất Bình, bên cạnh có một con mương và một bụi tre lớn…”, ông nói nhỏ.

Cựu chiến binh Võ Văn Toản (SN 1952, xóm Quảng Hà, xã Diễn Châu) chỉ vào vị trí trên bản đồ - nơi ông từng 2 lần sang Campuchia tìm đồng đội. Ảnh: Thanh Hải

Hơn 50 năm trước, ông Võ Văn Toản là người trực tiếp cùng đồng đội mai táng liệt sĩ Nguyễn Thanh Bình sau một trận đánh đầu năm 1974.

Chiến tranh kết thúc, những người lính năm xưa mỗi người một nơi. Riêng ông vẫn mang theo nỗi day dứt chưa thể chỉ chính xác nơi người đồng đội nằm lại.

Bản đồ quân sự không còn. Tọa độ cũng không còn. Thứ duy nhất ông giữ được sau hơn nửa thế kỷ là ký ức.

Từ năm 2001 đến nay Đội K90 đã tìm kiếm, quy tập được 2.027 hài cốt liệt sĩ tại các tỉnh của Campuchia. Riêng mùa khô 2025 - 2026, Đội đã tìm kiếm, quy tập trên đất Campuchia 65 hài cốt liệt sĩ.

Nhiều năm trước, ông đã cặm cụi vẽ lại sơ đồ bằng trí nhớ: một con mương, một bụi tre, một bờ đất cao, hướng hành quân của đơn vị...

Đối với gia đình liệt sĩ Nguyễn Thanh Bình, đó là manh mối quý giá sau nhiều năm gần như không còn hy vọng.

Nhưng với những người lính Đội K90, đó mới chỉ là điểm bắt đầu.

Từ những nét vẽ của người cựu binh, cán bộ quy tập tiếp tục đối chiếu với bản đồ tác chiến, nhật ký chiến đấu, hồ sơ lưu trữ và thông tin thu thập qua nhiều mùa khô.

Chỉ khi nhiều nguồn dữ liệu cùng hội tụ tại một khu vực, việc khảo sát thực địa mới được triển khai.

Cán bộ chiến sĩ Đội quy tập hài cốt tỉnh Nghệ An vượt qua nhiều địa hình trên đất bạn Lào để thực hiện sứ mệnh đưa những người lính trở về. Ảnh: Đội quy tập hài cốt tỉnh Nghệ An

Từ năm 2001 đến nay, Đội K90 đã tìm kiếm, quy tập được 2.027 hài cốt liệt sĩ tại các tỉnh của Campuchia. Riêng mùa khô 2025 - 2026, đơn vị đã tìm kiếm, quy tập 65 hài cốt liệt sĩ trên đất nước bạn.

Trong chuyến công tác đầu tháng 5/2026, Đội K90 tổ chức hội thảo ngay tại ấp Boeng Kandal với sự tham gia của lực lượng quân sự, công an Campuchia và những người cao tuổi từng sống trong vùng chiến sự.

Tấm bản đồ cũ được trải ra. Mỗi người góp thêm một mảnh ký ức.

Một cụ già gốc Việt - ông Sáu Thọ - chỉ còn nhớ tiếng nước con sông từng chảy phía sau trận địa. Những chi tiết tưởng như nhỏ bé ấy được ghép nối, giúp vùng tìm kiếm dần hiện lên rõ hơn.

Riêng ông Võ Văn Toản lặng đi hồi lâu rồi khẽ nói: “Nếu tôi không còn nhớ nữa thì biết tìm Bình bằng cách nào”.

Mùa khô 2025 - 2026, Đội Quy tập của tỉnh Nghệ An đã tìm kiếm, cất bốc và đưa về nước 80 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Lào.

Câu nói khiến cả căn phòng trầm xuống.

Bởi ai cũng hiểu, thời gian không chỉ làm con người già đi, mà còn khiến dấu tích chiến trường ngày một phai nhòa.

Thượng tá Lã Phú Huy, Đội trưởng Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ K90, động viên gia đình rằng vùng tìm kiếm đã được xác định và đơn vị sẽ tiếp tục khảo sát từng bước. “Chỉ cần còn hy vọng, chúng tôi vẫn sẽ tiếp tục tìm kiếm”, anh khẳng định.

Đi tìm giữa những cánh rừng không còn như cũ

Trước mỗi chuyến quy tập, cán bộ, chiến sĩ phải khảo sát địa bàn, tìm kiếm nhân chứng, tổ chức hội thảo và phối hợp với chính quyền địa phương nước bạn.

Khi bước vào rừng, họ không chỉ mang theo cuốc, xẻng mà còn có máy định vị, ảnh vệ tinh, bản đồ quân sự và những tập hồ sơ đã ngả màu theo năm tháng.

Cán bộ chiến sĩ Đội quy tập hài cốt liệt sĩ Nghệ An thực hiện việc quy tập trên đất Lào. Ảnh: Đội quy tập hài cốt liệt sĩ Nghệ An

Nhưng càng lùi xa chiến tranh, hành trình tìm kiếm càng trở nên gian nan. Những cánh rừng từng in dấu bước chân của quân tình nguyện Việt Nam trên đất Lào, Campuchia nay đã đổi khác. Có nơi trở thành nương rẫy. Có con suối đã đổi dòng. Có quả đồi bị san gạt.

Thời gian không chỉ làm phai mờ ký ức con người, mà còn xóa đi nhiều dấu tích của chiến trường năm xưa. Bởi vậy, mỗi cuộc tìm kiếm hôm nay không đơn thuần là đi tìm một phần mộ, mà còn là hành trình tìm lại một phần lịch sử đã bị thời gian che phủ.

Cựu chiến binh Võ Văn Toản vẫn nhớ như in chuyến trở lại Campuchia cùng bà Nguyễn Thị Thanh và Đội K90 năm 2011.

Giữa khoảng đất trống, cán bộ quy tập chăm chú đối chiếu máy GPS với bản đồ quân sự cũ rồi cắm cọc xác định vị trí. Những nhát cuốc đầu tiên được hạ xuống. Đất được bóc từng lớp trong sự hồi hộp của tất cả mọi người. Khi đầu cuốc chạm vào vật cứng, mọi ánh mắt cùng hướng xuống hố đào.

Nhưng đó chỉ là một phiến đá. Cuộc tìm kiếm tiếp tục trong lặng lẽ.

Theo Thượng tá Lã Phú Huy, có những vị trí phải đào đến 10 lần vẫn chưa có kết quả. Có những mùa khô trở về tay trắng. Nhưng cũng có những hài cốt được tìm thấy sau hơn 10 năm kiên trì lần theo từng manh mối.

Đón những người lính hy sinh trên đất Campuchia trở về quê hương. Ảnh: Đội K90

Nhiều năm gắn bó với công tác quy tập, điều khiến những người lính xúc động nhất không phải là những tháng ngày băng rừng hay những hố đào bỏ dở, mà là khoảnh khắc tìm thấy đồng đội.

“Mỗi lần phát hiện hài cốt liệt sĩ, anh em đều mừng như gặp người thân. Có hôm tìm thấy vào giữa trưa, mọi người quên cả ăn, cố làm xuyên để cất bốc thật chu đáo”, Thượng tá Lã Phú Huy chia sẻ.

Còn với Thượng tá Lê Xuân Thế, Chính trị viên Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ Bộ CHQS tỉnh Nghệ An, thời gian càng lùi xa, nhiệm vụ càng khó khăn hơn khi nhân chứng dần vắng bóng, địa hình thay đổi, dấu tích chiến tranh ngày càng mờ nhạt.

“Càng khó khăn, chúng tôi càng phải kiên trì. Bởi phía sau mỗi cuộc tìm kiếm là sự chờ đợi của người thân các liệt sĩ”, ông nói.

Chiều muộn ngày hôm sau, đoàn xe rời Boeng Kandal trở về Việt Nam.

Trên thùng xe, cuốc, xẻng vẫn nằm nguyên vị trí. Tập hồ sơ mang tên liệt sĩ Nguyễn Thanh Bình lại được khép lại. Chuyến đi ấy chưa thể đưa người lính trở về. Nhưng không ai nhắc đến hai chữ “thất bại”.

Bởi bên kia biên giới, vẫn còn những cánh rừng chưa đi hết. Và bên này biên giới, vẫn còn những mái nhà chưa thôi chờ đợi.

Bài cuối: Khoa học "chỉ đường" nối lại những cuộc chia ly

Thanh Hải