Báo Việt Nam Độc lập - Từ ngọn lửa cách mạng Pác Bó đến sứ mệnh báo chí trong kỷ nguyên số - Bài 2

Trước Cách mạng Tháng Tám 1945, Báo Việt Nam Độc lập là ngọn cờ tư tưởng, hiệu triệu toàn dân đứng lên đấu tranh giành chính quyền về tay nhân dân. Sau ngày đất nước giành độc lập (1946 - 1976), Báo trở thành tiếng nói của Đảng, chính quyền cách mạng và của đồng bào các dân tộc Việt Bắc trong sự nghiệp bảo vệ chính quyền, trường kỳ kháng chiến toàn dân, toàn diện chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ; xây dựng Khu tự trị Việt Bắc và kiến thiết chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, hậu phương lớn cho chiến trường miền Nam. Hơn 3 thập kỷ đồng hành cùng đất nước, Báo Việt Nam Độc lập đã viết tiếp hành trình vẻ vang của một tờ báo cách mạng gắn bó với vận mệnh dân tộc.

Bảo vệ chính quyền cách mạng, động viên toàn dân kháng chiến

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đất nước độc lập, chính quyền cách mạng non trẻ đứng trước muôn vàn khó khăn về kiến thiết đất nước, nguy cơ tái xâm lược của thực dân Pháp… Báo Việt Nam Độc lập tiếp tục tập trung tuyên truyền đường lối của Đảng và Chính phủ, củng cố niềm tin của nhân dân, vận động toàn dân đoàn kết bảo vệ chính quyền cách mạng và chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài.

Báo Việt Nam Độc lập số 228, ngày 20/9/1945 đăng bài “Kiên quyết chống mọi âm mưu xâm lược”, kêu gọi bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ trước nguy cơ xâm lược trở lại của thực dân Pháp; khẳng định quyết tâm bảo vệ nền độc lập vừa giành được và kêu gọi toàn dân sẵn sàng chiến đấu, kháng chiến lâu dài.

Tiếp đó, Báo Việt Nam Độc lập số 230, ngày 10/10/1945 đăng tin về kết quả Tuần lễ Vàng, phản ánh việc nhân dân cả nước tự nguyện đóng góp vàng, tiền và lương thực để xây dựng nền tài chính quốc gia, như: Hà Nội quyên góp 2.549 lạng vàng, Hải Phòng 626 lạng vàng, Nam Định 252 lạng vàng, Huế 200 kg vàng… Những bài viết ấy không chỉ phản ánh sự kiện mà còn trực tiếp tổ chức, động viên sức dân, góp phần củng cố nền tảng của chính quyền cách mạng trong những ngày đầu lập quốc.

Khi cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp bùng nổ cuối năm 1946, đất nước phải đối mặt với muôn vàn khó khăn: nạn đói, nạn dốt, nền tài chính kiệt quệ và âm mưu tái xâm lược của thực dân Pháp. Trong bối cảnh “ngàn cân treo sợi tóc”, Báo Việt Nam Độc lập trở thành tiếng nói cổ vũ tinh thần kháng chiến toàn dân, toàn diện và trường kỳ. Mỗi số báo đều phản ánh khí thế chiến đấu của quân và dân trên các mặt trận, tuyên truyền tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm, xây dựng căn cứ địa Việt Bắc, góp phần đưa chủ trương của Đảng đến với đồng bào các dân tộc. Từ những trang báo mộc mạc nhưng giàu sức thuyết phục, ý chí kháng chiến được lan tỏa, khối đại đoàn kết toàn dân tộc tiếp tục được củng cố, tạo nên sức mạnh tinh thần to lớn, góp phần làm nên thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Báo Việt Nam Độc lập phản ánh tinh thần đoàn kết toàn dân kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp xâm lược giai đoạn 1946 - 1954 (lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Cao Bằng).

Theo ông Nông Quang Hoạt, 99 tuổi, nguyên phóng viên Báo Việt Nam Độc lập, nguyên Phó Giám đốc Bảo tàng các dân tộc Việt Nam, trú tại số nhà 30, tổ dân phố 36, phường Phan Đình Phùng, tỉnh Thái Nguyên, tờ báo luôn bám sát nhiệm vụ của cách mạng. Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Báo tuyên truyền đường lối cứu nước, giác ngộ quần chúng, hiệu triệu đồng bào đứng lên đấu tranh cách mạng giành độc lập dân tộc. Khi chính quyền cách mạng mới thành lập, Báo kịp thời truyền tải chủ trương của Đảng, củng cố niềm tin và vận động nhân dân bảo vệ thành quả cách mạng.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1946 - 1954), Báo phản ánh khí thế chiến đấu, lao động; cổ vũ kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kỳ; vận động tăng gia sản xuất, tiết kiệm, xóa nạn mù chữ và xây dựng đời sống mới. Qua đó, Báo góp phần động viên quân, dân Việt Bắc làm nên những thắng lợi lớn, từ Chiến thắng Việt Bắc Thu Đông năm 1947, Chiến thắng Biên giới năm 1950 đến Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954. Mỗi số báo trở thành nhịp cầu nối giữa chủ trương của Đảng với đồng bào các dân tộc miền núi, góp phần xây dựng Việt Bắc thành căn cứ địa cách mạng vững chắc của cả nước.

Tiếng nói của Khu tự trị Việt Bắc, hậu phương lớn của cả nước

Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đỉnh cao là chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, miền Bắc hoàn toàn giải phóng, bắt đầu khôi phục kinh tế, xây dựng xã hội chủ nghĩa và trở thành hậu phương lớn cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng miền Nam.

Ngày 1/7/1956, Khu tự trị Việt Bắc được thành lập gồm 6 tỉnh: Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hà Giang. Đây là khu tự trị đầu tiên của cả nước, thể hiện chính sách nhất quán của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với đồng bào các dân tộc thiểu số. Để đáp ứng yêu cầu tuyên truyền trong giai đoạn mới, Khu ủy quyết định chuyển Báo Việt Nam Độc lập từ Cao Bằng về thị xã Thái Nguyên, trở thành cơ quan ngôn luận của Đảng bộ Khu tự trị Việt Bắc. Cùng với bước chuyển mới của cách mạng, Báo Việt Nam Độc lập đảm nhận một sứ mệnh mới: trở thành diễn đàn tuyên truyền đường lối xây dựng chủ nghĩa xã hội, củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc và động viên phong trào thi đua yêu nước, là hậu phương lớn cho chiến trường miền Nam.

Những ngày đầu, Báo được in tại Nhà in Diên Hồng (Hà Nội), sau đó xây dựng nhà in riêng để chủ động xuất bản. Trong 20 năm hoạt động tại Khu tự trị Việt Bắc, Báo phát hành hơn 8,6 triệu tờ, tương đương trên 35,5 triệu trang báo, phản ánh sinh động đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, quốc phòng của cả vùng chiến lược.

Những trang Báo Việt Nam Độc lập giai đoạn này phản ánh khí thế lao động, kiến thiết quê hương trên khắp Việt Bắc. Hình ảnh những cánh đồng hợp tác xã, nông trường chè, lâm trường, công trường khai hoang, trường học, trạm y tế, các phong trào xóa mù chữ, xây dựng đời sống mới và phát triển sản xuất xuất hiện thường xuyên trên mặt báo. Báo trở thành diễn đàn cổ vũ các phong trào thi đua yêu nước, giới thiệu những tập thể, cá nhân điển hình, lan tỏa những cách làm hay, góp phần đưa chủ trương của Đảng đến gần hơn với đồng bào các dân tộc miền núi.

Bà Nông Thị Tố Hoàn, nguyên cán bộ Báo Việt Nam Độc lập, nguyên Phó Trưởng Ban Dân vận Tỉnh ủy Thái Nguyên (thứ 3 từ phải sang) hướng dẫn đại biểu trải nghiệm in ru rô Báo Việt Nam Độc lập và kể chuyện những ngày làm báo tại chiến khu Việt Bắc.

Nhớ lại những năm tháng ấy, bà Nông Thị Tố Hoàn, nguyên cán bộ Báo Việt Nam Độc lập (Khu tự trị Việt Bắc), nguyên Phó Trưởng Ban Dân vận Tỉnh ủy Thái Nguyên, xúc động chia sẻ: Làm báo khi ấy rất vất vả nhưng ai cũng coi đó là trách nhiệm đối với cách mạng. Phóng viên đi bộ, đạp xe, băng rừng đến từng bản làng để lấy tư liệu viết báo. Bài báo không chỉ phản ánh đời sống sản xuất từ cơ sở mà còn chuyển tải chủ trương của Đảng, động viên bà con thi đua lao động, giữ gìn đoàn kết và xây dựng quê hương.

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, cùng với nhiệm vụ xây dựng miền Bắc xã hội chủ nghĩa, Báo Việt Nam Độc lập tiếp tục phản ánh phong trào “Tất cả vì miền Nam ruột thịt”, “Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người”, cổ vũ thanh niên lên đường nhập ngũ, động viên hậu phương chi viện sức người, sức của cho tiền tuyến lớn. Những trang báo khi ấy không chỉ ghi lại nhịp sống sôi động của Việt Bắc mà còn góp phần khơi dậy tinh thần yêu nước, ý chí thống nhất non sông.

Đầu năm 1976, sau khi đất nước thống nhất, Khu tự trị Việt Bắc hoàn thành sứ mệnh lịch sử và được giải thể. Cùng với sự kiện đó, sau hơn 35 năm đồng hành cùng cách mạng Việt Nam, Báo Việt Nam Độc lập cũng hoàn thành sứ mệnh vẻ vang của mình.

Hơn 3 thập kỷ viết nên một di sản báo chí cách mạng

Hơn 35 năm (1941 - 1976) thực hiện sứ mệnh lịch sử, Báo Việt Nam Độc lập trở thành một phần của lịch sử cách mạng Việt Nam. Ra đời từ căn lán nhỏ Khuổi Nặm ở Pác Bó, Cao Bằng trong những năm tháng chuẩn bị Tổng khởi nghĩa, tờ báo trở thành tiếng nói của Đảng bộ Khu tự trị Việt Bắc, đồng hành cùng dân tộc qua 2 cuộc kháng chiến vĩ đại, rồi tiếp tục góp sức vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc. Mỗi giai đoạn lịch sử, Báo đảm nhận một nhiệm vụ khác nhau nhưng luôn kiên định tôn chỉ phụng sự Đảng, phụng sự Tổ quốc và phục vụ nhân dân.

Điều làm nên giá trị bền vững của Báo Việt Nam Độc lập không chỉ phát hành hàng triệu tờ báo mà còn hình thành một phong cách báo chí cách mạng mang đậm dấu ấn Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đó là nền báo chí luôn bám sát thực tiễn, hướng về cơ sở, lấy nhân dân làm trung tâm, lấy nhiệm vụ chính trị của đất nước làm mục tiêu tuyên truyền và lấy hiệu quả xã hội làm thước đo giá trị của mỗi tác phẩm. Từ những bản làng vùng cao của Cao Bằng đến các vùng chiến khu Việt Bắc, mỗi bài báo đều phản ánh hơi thở cuộc sống, cổ vũ phong trào cách mạng và góp phần đưa chủ trương, đường lối của Đảng đến với đồng bào các dân tộc.

PGS.TS Bùi Đình Phong, Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhận định: Báo Việt Nam Độc lập là minh chứng sinh động cho tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí cách mạng. Ngay từ khi sáng lập tờ báo, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác lập những nguyên tắc nền tảng: báo chí phải gắn bó với nhân dân, phục vụ sự nghiệp cách mạng, kết hợp chặt chẽ giữa tuyên truyền, giáo dục, tổ chức và cổ vũ hành động. Đó không chỉ là yêu cầu của báo chí trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập mà còn là những giá trị có ý nghĩa lâu dài đối với nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Những nguyên tắc ấy tiếp tục được các thế hệ người làm Báo Việt Nam Độc lập gìn giữ và phát huy trong suốt hành trình hơn 3 thập kỷ. Dù hoạt động trong điều kiện bí mật, giữa khói lửa chiến tranh hay trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, tờ báo luôn giữ vững bản lĩnh chính trị, phản ánh trung thực đời sống, lan tỏa các phong trào thi đua yêu nước và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Chính sự thống nhất giữa lý tưởng cách mạng với hơi thở cuộc sống đã tạo nên sức sống bền vững của tờ báo.

Ngày nay, nhiều số Báo Việt Nam Độc lập đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Bảo tàng báo chí Việt Nam, Bảo tàng tỉnh Cao Bằng, Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó. Tờ báo để lại di sản lớn về giá trị tư tưởng, bản lĩnh chính trị và trách nhiệm xã hội của người làm báo cách mạng. Đó cũng là nền tảng để báo chí Việt Nam hôm nay tiếp tục đổi mới, phát triển, giữ vững vai trò là tiếng nói của Đảng, Nhà nước và diễn đàn tin cậy của nhân dân trong kỷ nguyên số.

Năm 1946 -1956, Báo Việt Nam Độc lập tuyên truyền đường lối kháng chiến, kiến quốc, nâng cao dân trí và củng cố chính quyền cách mạng ở Việt Bắc. Năm 1956 - 1976: Báo Việt Nam Độc lập là cơ quan ngôn luận của Đảng bộ Khu tự trị Việt Bắc, chuyển trụ sở về Thái Nguyên. Phát hành hơn 8,6 triệu tờ báo với trên 35,5 triệu trang báo. Năm 1976: Báo Việt Nam Độc lập ngừng xuất bản sau hơn 35 năm hoạt động. Báo được Đảng và Nhà nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Ba. Báo Việt Nam Độc lập là tờ báo đầu tiên do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập tại Việt Nam.

Bài 3: Giữ hồn di sản Báo Việt Nam Độc lập - Hành trình gìn giữ những trang báo làm nên lịch sử

Trường Hà - Phương Thảo