Báo Việt Nam Độc lập - Từ ngọn lửa cách mạng Pác Bó đến sứ mệnh báo chí trong kỷ nguyên số - Bài 1

Báo Việt Nam Độc lập do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập và trực tiếp chỉ đạo, số đầu xuất bản ngày 1/8/1941 tại Pác Bó. Báo Việt Nam Độc lập là tiếng nói của Mặt trận Việt Minh, góp phần truyền bá đường lối cách mạng, khơi dậy tinh thần yêu nước, đoàn kết toàn dân tộc, tạo nên sức mạnh làm nên thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám.

Bài 1: Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập Báo Việt Nam Độc lập, hiệu triệu toàn dân cứu nước

Ngày 28/1/1941, sau 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trở về Tổ quốc tại Pác Bó, xã Trường Hà (Cao Bằng) trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Giữa lúc dân tộc chịu ách thống trị của thực dân Pháp và phát xít Nhật, Người cùng Trung ương Đảng hoàn chỉnh đường lối giải phóng dân tộc, thành lập Mặt trận Việt Minh và sáng lập Báo Việt Nam Độc lập. Tờ báo không chỉ truyền bá chủ trương cứu nước mà còn trở thành lời hiệu triệu nhân dân đoàn kết, tổ chức lực lượng và hành động đưa Tổng khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám năm 1945 giành thắng lợi.

Pác Bó - nơi Báo Việt Nam Độc lập ra đời để thức tỉnh cả dân tộc

Giữa núi rừng Pác Bó đầu năm 1941, trong điều kiện bị thực dân Pháp và tay sai ráo riết truy lùng, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cùng các cán bộ cách mạng vẫn tích cực hoạt động theo phương châm “Bí mật với quân địch, nhưng không bí mật với nhân dân”. Dựa vào sự đùm bọc của đồng bào, dân bản Người xây dựng cơ sở cách mạng và thí điểm phong trào Việt Minh tại Pác Bó. Chỉ trong thời gian ngắn, phong trào Việt Minh nhanh chóng từ Pác Bó lan rộng ra các châu Hà Quảng, Hòa An, Nguyên Bình. Từ ngày 10 - 19/5/1941, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc triệu tập, chủ trì Hội nghị Trung ương Tám, tại lán Khuổi Nặm, Pác Bó, hoàn chỉnh sự chuyển hướng chiến lược của cách mạng Việt Nam, đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu và quyết định thành lập Mặt trận Việt Nam Độc lập Đồng minh (Việt Minh), quy tụ mọi tầng lớp nhân dân đoàn kết đấu tranh giành độc lập dân tộc.

Đường lối đã được xác định, tổ chức đã hình thành, nhưng làm thế nào để tư tưởng, đường lối đấu tranh cách mạng đến được với hàng triệu người dân đang sống trong vòng kìm kẹp của thực dân Pháp và phát xít Nhật? Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc là nhà báo xuất sắc hoạt động cách mạng ở nước ngoài đã dùng báo chí làm vũ khí đấu tranh sắc bén để đấu tranh phong trào quốc tế vô sản. Từ kinh nghiệm của mình, Người đã bàn với các đồng chí trong Đảng bộ Cao Bằng ra một tờ báo để tuyên truyền chủ trương, chính sách, đường lối của Mặt trận Việt Minh, góp phần thúc đẩy các tổ chức cứu quốc phát triển. Sau hơn 2 tháng chuẩn bị, Báo Việt Nam Độc lập ra đời ngày 1/8/1941, mang số 101, do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp phụ trách. Tên tờ báo cũng chính là mục tiêu lớn nhất của dân tộc lúc bấy giờ: Việt Nam - Độc lập để tuyên truyền đường lối cách mạng, giác ngộ quần chúng, tập hợp, tổ chức lực lượng; thể hiện tầm nhìn chiến lược về công tác tư tưởng, chuẩn bị các điều kiện chuẩn bị cho cuộc Tổng khởi nghĩa toàn quốc, giành độc lập cho đất nước, tự do cho đồng bào.

Người là “linh hồn” của tờ báo, vừa quan tâm và chỉ đạo sát sao, vừa là người viết, người duyệt, vẽ tranh minh họa, tranh cổ động và tham gia in báo. Từ đây, mọi chủ trương của Trung ương được chuyển hóa thành ngôn ngữ gần gũi với nhân dân, tạo nên sự thống nhất về nhận thức và hành động trong phong trào Việt Minh.

Theo ông Nông Hải Pín, nguyên Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, Báo Việt Nam Độc lập ra đời là một thiết chế chính trị - tư tưởng đặc biệt, nơi tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí được hình thành và trực tiếp vận dụng vào thực tiễn cách mạng Việt Nam. Báo vừa là tiếng nói của Mặt trận Việt Minh, vừa là phương tiện tập hợp quần chúng, cổ vũ lòng yêu nước và truyền đi khát vọng độc lập đến từng bản làng Việt Bắc.

Những số đầu của Báo Việt Nam Độc lập xuất bản tại lán Khuổi Nặm, Pác Bó, được lưu giữ tại Nhà trưng bày Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó, xã Trường Hà, tỉnh Cao Bằng.

Số báo 101 - lời hiệu triệu toàn dân theo cách mạng…

Ngày 1/8/1941, tại lán Khuổi Nặm 2, Pác Bó, Báo Việt Nam Độc lập số 101 chính thức xuất bản, ra mắt bạn đọc trong điều kiện hoạt động hết sức bí mật giữa vòng vây khủng bố của thực dân Pháp và tay sai. Ngay trên trang nhất tờ báo có bài xã luận nêu rõ tôn chỉ của tờ báo, lời lẽ ngắn gọn nhưng đầy sức mạnh: "Tây cốt làm cho dân ta ngu hèn. Báo Việt Nam Độc lập cốt làm cho dân ta hết ngu hèn, biết các việc, biết đoàn kết đặng đánh Tây, đánh Nhật, làm cho Việt Nam độc lập, bình đẳng, tự do". Đó không chỉ là lời giới thiệu một tờ báo mới mà còn là tuyên ngôn về chức năng, sứ mệnh của báo chí cách mạng Việt Nam trong giai đoạn đấu tranh cách mạng giành độc lập dân tộc.

Ông Đinh Ngọc Viện, nguyên Trưởng Phòng Lịch sử Đảng, Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy nhận định: Nếu thực dân Pháp và phát xít Nhật dùng chính sách ngu dân để duy trì ách thống trị thì lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc lại sử dụng báo chí như một phương tiện khai dân trí, giác ngộ chính trị và bồi đắp tinh thần yêu nước. Mỗi số báo không chỉ truyền tải chủ trương của Việt Minh mà còn giúp người dân hiểu vì sao đất nước mất độc lập, ai là kẻ thù và con đường duy nhất để giành tự do là đoàn kết dưới ngọn cờ của Đảng và Mặt trận Việt Minh để đứng lên đấu tranh cách mạng giành chính quyền về tay nhân dân.

Tinh thần ấy tiếp tục được thể hiện sinh động trên số 103 với bức tranh cổ động do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc vẽ hình người cầm loa cất tiếng gọi, các nét vẽ kết hợp thành dòng chữ “Việt Nam Độc lập”. Bên dưới là 4 câu thơ: "Việt Nam độc lập thổi kèn loa/Kêu gọi dân ta trẻ lẫn già/Đoàn kết vững bền như khối sắt/Để cùng nhau cứu nước Nam ta". Chỉ 4 câu thơ mộc mạc nhưng đã khái quát đầy đủ tư tưởng làm báo của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc: báo chí không chỉ phản ánh hiện thực mà còn phải cổ vũ, dẫn dắt và khơi dậy hành động cách mạng. Đây cũng là một trong những dấu ấn sớm nhất thể hiện phong cách báo chí Hồ Chí Minh ngay trên đất nước Việt Nam.

Để đồng bào các dân tộc, phần lớn còn hạn chế về trình độ học vấn, dễ tiếp cận nội dung tuyên truyền, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trực tiếp tham gia gần như toàn bộ quy trình làm báo. Người viết xã luận, biên tập, duyệt bài, vẽ minh họa, trình bày, hướng dẫn in và phát hành. Báo in li tô (chữ khắc ngược trên đá) trên giấy bản khổ nhỏ, chỉ hai trang nhưng bố cục khoa học với các chuyên mục như xã luận, tin trong nước, tin thế giới, thơ ca, vườn văn... Ngôn ngữ ngắn gọn, dễ hiểu, dễ nhớ, phù hợp với đồng bào miền núi. Nhiều nơi, một người biết chữ đọc cho cả bản cùng nghe, khiến sức lan tỏa của mỗi số báo vượt xa số lượng vài trăm bản in.

Để mỗi số báo đến được với cán bộ và các tầng lớp nhân dân trong điều kiện hoạt động bí mật là sự hy sinh của những người làm báo cùng sự đùm bọc của đồng bào các dân tộc Cao Bằng. Trong những năm đầu cách mạng, cơ quan báo nhiều lần phải di chuyển vì thiếu giấy, mực và để bảo đảm an toàn. Tuy nhiên, đồng bào luôn góp giấy, vật liệu in, bảo đảm hậu cần và bí mật chuyển báo đến bản làng, cơ sở cách mạng. Chính sự chở che ấy đã giúp Báo Việt Nam Độc lập duy trì xuất bản liên tục, trở thành biểu tượng sinh động của mối quan hệ gắn bó máu thịt giữa Đảng, báo chí cách mạng và nhân dân.

Tấm đá mã số và ru rô dụng cụ để in Báo Việt Nam Độc lập tại Pác Bó, trưng bày tại Nhà trưng bày Khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó, xã Trường Hà, tỉnh Cao Bằng.

… tập hợp sức mạnh toàn dân đứng lên Tổng khởi nghĩa thắng lợi

Với cách thể hiện ngắn gọn, dễ đọc, dễ hiểu và dễ làm theo, Báo Việt Nam Độc lập nhanh chóng trở thành cầu nối giữa Trung ương Đảng, Mặt trận Việt Minh với cơ sở cách mạng và đông đảo các tầng lớp nhân dân trong điều kiện cả nước chưa có hệ thống truyền thông thống nhất. Những chủ trương về giải phóng dân tộc, xây dựng các hội cứu quốc và chuẩn bị khởi nghĩa được truyền tải phù hợp với trình độ của đồng bào các dân tộc. Từ những trang báo được bí mật chuyển đến các bản làng, tư tưởng cách mạng lan tỏa mạnh mẽ, góp phần mở rộng phong trào Việt Minh từ Cao Bằng sang các tỉnh: Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang và nhiều địa phương khác, tạo nền tảng chính trị cho cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945.

Theo ông Nông Quang Hoạt, 99 tuổi, nguyên phóng viên Báo Việt Nam Độc lập, hiện sinh sống tại phường Phan Đình Phùng, tỉnh Thái Nguyên, qua các trang báo Việt Nam Độc lập, các tầng lớp nhân dân thấy rõ nét về tầm nhìn lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trong thời kỳ cách mạng đang hoạt động bí mật. Mỗi tin ngắn, bài báo, hình ảnh luôn kêu gọi toàn dân đoàn kết, cổ vũ, động viên cho cuộc đấu tranh cách mạng giải phóng dân tộc. Tố cáo những tội ác dã man của phát xít Nhật - thực dân Pháp đàn áp, bóc lột dân ta. Hướng dẫn đồng bào giữ bí mật, tham gia cứu nước, luyện tập quân sự, bảo vệ cơ quan, phòng địch càn phá. Cung cấp cho người đọc thông tin nhằm nâng cao ý thức chính trị, một tầm nhìn rộng rãi, biết gắn phong trào cách mạng Việt Nam với tình hình quốc tế... Củng cố niềm tin vào thắng lợi ngày mai.

Báo phát hành đến đâu, phong trào Việt Minh phát triển đến đó. Nhiều hội cứu quốc được thành lập, cơ sở cách mạng ngày càng mở rộng, phong trào bình dân học vụ được đẩy mạnh, đời sống văn hóa ở căn cứ địa từng bước được nâng lên. Đầu năm 1943, tại Đại hội học sinh ở Trường Hà với hơn 1.000 học sinh tham dự, Báo Việt Nam Độc lập gửi tặng lá cờ thêu bốn chữ "Gieo mầm văn hóa". Món quà giản dị ấy thể hiện tư tưởng nhất quán của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh: muốn giải phóng dân tộc phải đồng thời nâng cao dân trí, bồi dưỡng con người và xây dựng nền tảng văn hóa cho nước Việt Nam độc lập.

Từ cuối năm 1943 - 1945, khi chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn quyết định, Báo Việt Nam Độc lập liên tục phân tích tình hình quốc tế, dự báo sự thất bại tất yếu của chủ nghĩa phát xít và khẳng định thời cơ giải phóng dân tộc đang đến gần. Sau chiến thắng Phai Khắt, Nà Ngần cuối năm 1944, Báo kịp thời tuyên truyền, cổ vũ khí thế chiến đấu của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân; in truyền đơn, khẩu hiệu, vận động nhân dân tham gia Việt Minh và chuẩn bị khởi nghĩa. Khi Nhật đảo chính Pháp tháng 3/1945, Báo đăng bài "Một sự chuyển biến to lớn ở Đông Dương", xác định đây là bước ngoặt lịch sử để cách mạng chuyển từ thế chuẩn bị sang thế tiến công.

Báo Việt Nam Độc lập là minh chứng sinh động cho phương thức lãnh đạo của Đảng bằng công tác tư tưởng. Thông qua báo chí, đường lối cách mạng được truyền tải đến quần chúng một cách kịp thời, thống nhất, góp phần biến nhận thức thành niềm tin, biến niềm tin thành hành động và xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, nhân tố có ý nghĩa quyết định đối với thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Vai trò của Báo Việt Nam Độc lập được thể hiện rõ nét nhất trong những ngày Tổng khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Trên số 226, bài "Giờ khởi nghĩa đã đến" vang lên như một lời hịch cứu nước, kêu gọi đồng bào cả nước nhanh chóng hưởng ứng Việt Minh, đứng lên giành chính quyền và tự quyết định vận mệnh dân tộc. Từ những tờ báo và truyền đơn được bí mật chuyển đi khắp căn cứ địa Việt Bắc, tiếng gọi cách mạng lan tỏa mạnh mẽ tới nhiều địa phương, toàn dân đồng lòng đấu tranh với thần quyết thắng đã giành độc lập tự do, khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa.

Bài 2: Tiếng nói chiến khu Việt Bắc đồng hành cùng hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc

Trường Hà