Báo chí số: Xu thế tất yếu

Phóng viên Báo và Phát thanh, truyền hình Thanh Hóa tác nghiệp tại khu vực Dinh Độc Lập nhân kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Ảnh Tiến Dũng

Mỗi nền tảng là một “điểm chạm”

Lịch sử báo chí nói chung đã từng chứng kiến những sự thay đổi to lớn trong cách thức sản xuất nội dung và phương thức truyền thông. Chẳng hạn, sự chuyển dịch từ báo in truyền thống sang báo điện tử gắn với sự bùng nổ của internet, được ví như một bước đột phá lớn trong lĩnh vực báo chí. Thế nhưng, cùng với cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, gắn với sự hiện diện đầy mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, song song với sự trỗi dậy và chiếm lĩnh không gian mạng của các nền tảng mạng xã hội, đã và đang tiếp tục đặt báo chí vào một cuộc cách mạng mới.

Bản chất của cách mạng 4.0 là thông minh hóa, với khả năng thay thế lao động trí óc ở nhiều lĩnh vực. Đối với báo chí, sự “xâm lấn” của công nghệ hiện đại trong quá trình tác nghiệp và sản xuất báo chí, là rất rõ ràng. Thử làm một so sánh: Với thế hệ những người làm báo viết đã có tuổi nghề chừng 10 - 30 năm, tức là đã trải qua giai đoạn làm báo theo một “công thức” khá cơ bản, đó là phải liên tục đi cơ sở để gặp nhân vật, để quan sát cuộc sống và lắng nghe những câu chuyện truyền cảm hứng. Đồng thời, luôn luôn tự trau dồi năng lực phân tích dữ liệu, tổng hợp tài liệu, kiến thức cơ bản trên nhiều lĩnh vực... Khi tích lũy đủ các yếu tố đó, thì một tác phẩm báo chí mới có cơ sở để hình thành.

Bước vào kỷ nguyên báo chí đa phương tiện, đa nền tảng hiện nay, “công thức” ấy vẫn đúng, nhưng chưa đủ, khi nó đòi hỏi người làm báo cần có tư duy đa phương tiện và cách kể chuyện hiện đại. Bởi, một “điểm gãy” của phương thức truyền thông truyền thống là luồng thông tin được phân phối đại chúng, một chiều và câu chuyện được kể nhiều khi khá đơn điệu, lạc nhịp. Trong khi đó, sự bùng nổ của các phương thức truyền thông hiện đại, đặc biệt là mạng xã hội, đòi hỏi câu chuyện chúng ta kể phải hấp dẫn hơn, không chỉ bằng câu chữ đơn thuần, mà còn là sự kết hợp của hình ảnh, video, đồ họa, podcast... Đồng thời, hành vi tiếp nhận của độc giả, khán giả cũng không còn tập trung trong những thiết chế khép kín, hay những loại hình truyền thống như báo in, truyền hình, phát thanh, mà đang được lan tỏa mạnh trên các nền tảng số.

Chính vì lẽ đó, phát triển báo chí số đa phương tiện, đa nền tảng dựa trên một “hệ sinh thái báo chí” với con người là trụ đỡ và công nghệ đôi cánh, trở thành một đòi hỏi bức thiết. Hiểu một cách đơn giản, thay vì chỉ chú trọng sản xuất nội dung phù hợp cho từng loại hình (báo in, điện tử, phát thanh, truyền hình) như trước đây, thì nay càng phải quan tâm đến việc sản xuất nội dung đa loại hình, đa phương tiện và chú trọng phân phối nội dung ấy một cách tối ưu trên các nền tảng như website, youtube, tiktok, fanpage, podcast... Tuy nhiên, việc sử dụng các nền tảng số để quảng bá các sản phẩm báo chí không đơn thuần là một thao tác kỹ thuật; mà quá trình này đã và đang làm thay đổi cả về tư duy và cách thức làm báo truyền thống.

Một minh chứng cho điều đó là khả năng phân tích xu hướng và đặc điểm người dùng của mỗi nền tảng, sẽ giúp định hình nội dung được sản xuất sao cho phù hợp. Nói cách khác, mỗi nền tảng sẽ như một “điểm chạm” đến từng đối tượng người dùng – bạn đọc, công chúng. Chẳng hạn, nếu báo in chú trọng các nội dung chuyên sâu và hướng đến nhiều đối tượng độc giả; thì tiktok lại đề cao sự ngắn gọn, tính giải trí, hình ảnh sinh động và phù hợp với một số đối tượng người dùng, nhất là người trẻ.

Đặc biệt, phát triển báo chí số cũng đòi hỏi một mô hình vận hành tòa soạn, hay một quy trình sản xuất nội dung phù hợp. Thực tế cho thấy, mô hình các phòng/ban chịu trách nhiệm sản xuất một hay nhiều nội dung cho một hay nhiều loại hình báo chí, đang là mô hình phổ biến. Trong khi, một sản phẩm báo chí đa phương tiện, đa nền tảng cần sự thống nhất về nội dung và cách thức triển khai đồng bộ. Nói cách khác, nó đặt ra yêu cầu về mô hình tòa soạn hội tụ/tòa soạn tích hợp, có khả năng phá vỡ hoàn toàn sự phân tách về chức năng, nhiệm vụ của từng phòng/ban, hay giữa các bộ phận báo in, báo điện tử, truyền hình, phát thanh, mạng xã hội, nhằm tạo ra một quy trình vận hành thống nhất và đồng bộ từ nội dung - truyền thông - kỹ thuật - phân tích dữ liệu.

Chuyển động để bắt kịp xu thế

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đề ra yêu cầu trong kỷ nguyên mới, báo chí cần nỗ lực để thực hiện vai trò là người tiên phong trong định hướng, cầu nối phản ánh và thúc đẩy hành động; đồng thời, là công cụ giám sát hữu hiệu để bảo đảm quá trình chuyển đổi tư duy quản trị từ quản lý sang kiến tạo phát triển, góp phần quan trọng xây dựng, thực hiện và bảo vệ đường lối, chủ trương, các nghị quyết của Đảng.

Trước yêu cầu đó, chuyển đổi số báo chí được xác định là một chiến lược có ý nghĩa và tầm quan trọng đặc biệt, nhằm xây dựng một nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại. Ở đó, các cơ quan báo chí không chỉ làm tốt sứ mệnh tuyên truyền phục vụ sự nghiệp cách mạng của Đảng và sự nghiệp đổi mới quê hương, đất nước; mà còn bảo đảm vai trò dẫn dắt, định hướng dư luận xã hội, giữ vững chủ quyền thông tin trên không gian mạng, góp phần thúc đẩy ngành công nghiệp nội dung số.

Trước đòi hỏi có tính cấp thiết và để trả lời cho câu hỏi “thay đổi để bắt kịp xu thế báo chí hiện đại, hay chậm chân trong cuộc chơi công nghệ để bị bỏ lại phía sau?”, thiết nghĩ, sự lựa chọn sống còn đối với nhiều cơ quan báo chí lúc này chính là đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số báo chí. Tuy nhiên, chuyển đổi số báo chí không phải là nhiệm vụ dễ dàng, nhất là với các cơ quan báo chí địa phương, bởi những khó khăn về nguồn lực và nhân lực (nhất là năng lực quản trị và trình độ nhân sự kỹ thuật số) đang là những rào cản lớn. Cho nên, một mặt các cơ quan báo chí phải nỗ lực khắc phục khó khăn, thay đổi để thích ứng và bắt kịp cuộc chơi công nghệ, cũng như xu thế báo chí hiện đại; một mặt phải nắm rất vững sứ mệnh của báo chí, để tránh bị cuốn vào cơn cuồng phong công nghệ và mạng xã hội, vốn đầy rẫy thách thức cùng cạm bẫy.

Sứ mệnh cao cả của Báo chí cách mạng Việt Nam là phụng sự Tổ quốc, phục vụ sự nghiệp cách mạng của Đảng, của Nhân dân. Sứ mệnh ấy được đặt trên 3 trụ cột căn bản là tính “chuyên nghiệp”, “nhân văn” và “hiện đại”. Tính “chuyên nghiệp” của báo chí được ví như “ngọn đuốc soi đường” có khả năng dẫn dắt, định hướng dư luận; đồng thời, khẳng định bản lĩnh chính trị của báo chí cách mạng trước những vấn đề gai góc, phức tạp, nhạy cảm đặt ra trong thực tiễn. Tính “nhân văn” của báo chí là lấy con người là trung tâm, là nền tảng, coi trọng và đề cao chuẩn mực đạo đức xã hội, tăng cường “sức đề kháng” của văn hóa dân tộc... nhằm góp phần bảo vệ nền tảng tinh thần của xã hội, nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển. Tính “hiện đại” của báo chí là trong kỷ nguyên số là đòi hỏi tất yếu khách quan. Song “hiện đại” không đơn thuần là ứng dụng công nghệ mới, mà là một quá trình chuyển đổi toàn diện về tư duy, phương thức vận hành và mô hình phát triển của cơ quan báo chí...

Và cuối cùng, mọi sự chuyển động phải bắt đầu từ con người hay từ mỗi người làm báo. Thay đổi tư duy, tích lũy kiến thức, sử dụng thành thạo công nghệ, làm chủ ngòi bút và trí tuệ nhân tạo, đó là những yêu cầu đặt ra cho người làm báo trong kỷ nguyên số. Song, công nghệ dù có tối ưu đến mấy thì “mỏ neo” vẫn luôn là bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, hay một chữ “nhân” của người làm báo. Bởi chính chữ “nhân” ấy sẽ giúp người làm báo đứng vững trước áp lực tốc độ, lợi ích vật chất, cám dỗ thị hiếu, để trung thành tuyệt đối với định hướng tư tưởng và để sáng tạo những tác phẩm có chiều sâu giá trị, mang đậm tinh thần nhân văn và đúng với tinh thần phụng sự của Báo chí cách mạng Việt Nam.

Khôi Nguyên