Bạn đọc thay đổi, báo chí phải thay đổi

Hội báo Toàn quốc 2026. Ảnh: TP. Hải Phòng.

Sức ép ngày càng lớn với báo chí hiện đại

"Nền báo chí không chỉ tại Việt Nam mà trên toàn thế giới đang trải qua giai đoạn nhiều biến động nhất trong hơn một thập kỷ qua", TS. Ngô Bích Ngọc, Đại học Swinburne Việt Nam đã có nhận định đáng chú ý như vậy tại phiên thảo luận "Đổi mới, sáng tạo để tiếp cận bạn đọc mới, phát triển kinh tế báo chí", trong khuôn khổ Hội báo Toàn quốc 2026.

Theo bà Ngọc, một trong những thách thức lớn nhất của báo chí hiện nay là sự suy giảm lòng tin vào tin tức trên phạm vi toàn cầu.

Số liệu thống kê cho thấy, tỷ lệ người tin tưởng vào tin tức hiện chỉ còn khoảng 37%, trong khi 46% người dùng chủ động né tránh tin tức, vì cảm thấy quá tải hoặc lo âu trước lượng thông tin tiêu cực.

Mặt khác, sự bùng nổ của tin tức trên các nền tảng mạng xã hội và sự phát triển của AI cũng khiến báo chí mất dần lượng độc giả trung thành.

Lần đầu tiên, lượng tiêu thụ tin tức qua mạng xã hội và video đã vượt qua các kênh truyền thống. Có tới 27% người dùng ưu tiên tiếp cận tin tức từ những “người có ảnh hưởng trên mạng xã hội” thay vì tìm kiếm thông tin trên các trang báo chí chính thống.

Còn với trí tuệ nhân tạo, AI hiện đã xuất hiện trong mọi mặt của cuộc sống, được sử dụng cả trong quá trình sản xuất và tiêu thụ thông tin, cho phép tối ưu hóa quy trình biên tập, cá nhân hóa nội dung theo mối quan tâm của độc giả và phát triển các chatbot tin tức.

Sự giảm sút về lượng bạn đọc liên tục trong thập kỷ qua đã khiến báo chí truyền thống đối mặt với sự sụt giảm nguồn thu. Bên cạnh đó, doanh thu quảng cáo cũng đang phải chịu “luật chơi” của các nền tảng công nghệ lớn, khiến lợi nhuận chảy vào túi các công ty công nghệ thay vì các cơ quan báo chí.

Trong khi đó, mô hình thu phí độc giả cũng có dấu hiệu chững lại khi chỉ duy trì ở mức 17% độc giả sẵn sàng chi trả cho các tin tức trực tuyến.

Báo chí hiện đại đang đứng trước một cuộc khủng hoảng mang tính bước ngoặt trước áp lực của công nghệ, sự sụt giảm nguồn thu và sự thay đổi sâu sắc trong hành vi của độc giả.

Điều này đang đẩy các tòa soạn vào bối cảnh ngày càng khó khăn. Báo chí truyền thống bị cuốn vào một cuộc đua khốc liệt để "giành" lại bạn đọc và tăng nguồn thu để đảm bảo hoạt động vận hành.

Lấy bạn đọc làm trung tâm để đổi mới sáng tạo

Những thách thức này buộc các cơ quan báo chí không thể tiếp tục vận hành theo lối mòn cũ, mà phải dấn thân vào một cuộc "đại cải tổ". Để tồn tại và khẳng định vị thế, thực hiện tốt nhiệm vụ truyền thông, thu hút độc giả trong kỷ nguyên mới, báo chí không có cách nào khác là liên tục đổi mới sáng tạo, thay đổi toàn diện về tư duy lãnh đạo, mô hình tòa soạn, quy trình sản xuất, quản trị dữ liệu, phân phối nội dung, đo lường công chúng để có bước phát triển phù hợp.

Phiên thảo luận "Đổi mới, sáng tạo để tiếp cận bạn đọc mới, phát triển kinh tế báo chí", trong khuôn khổ Hội báo Toàn quốc 2026. Ảnh: Báo Hải Phòng.

Từ thực tiễn hoạt động báo chí, ông Phùng Công Sưởng, Tổng biên tập báo Tiền Phong cho rằng, đổi mới sáng tạo trước hết phải bắt đầu từ việc thay đổi tư duy làm báo.

Theo ông, các cơ quan báo chí cần chuyển từ tư duy lấy sản phẩm làm trung tâm sang lấy công chúng làm trung tâm. Việc thấu hiểu nhu cầu và hành vi tiếp nhận thông tin của độc giả sẽ giúp các tòa soạn xây dựng nội dung phù hợp hơn với từng nhóm công chúng.

Ông cũng đề xuất đẩy mạnh phát triển tòa soạn hội tụ hiện đại, nâng cao năng lực sản xuất nội dung đa định dạng, đa nền tảng; đồng thời đầu tư cho báo chí dữ liệu, báo chí giải thích và báo chí kiến tạo giải pháp.

Nhiều cơ quan báo chí trên thế giới đang mở rộng nguồn thu thông qua tiếp thị liên kết, thương mại điện tử nội dung, các chương trình thành viên và những sản phẩm gắn với cộng đồng độc giả. Dữ liệu người dùng cũng ngày càng trở thành nguồn tài sản quan trọng giúp các tòa soạn tối ưu nội dung và phát triển các mô hình kinh doanh mới.

Ông Sưởng dẫn chứng, thế hệ trẻ ngày nay đã trở thành lực lượng người dùng và bạn đọc chủ đạo trên không gian truyền thông số. Thế hệ “Gen Z” sinh từ khoảng năm 1997 đến 2012 hiện chiếm khoảng một phần tư dân số Việt Nam và có thói quen sử dụng internet thường xuyên nhất hiện nay.

Do đó, điều mà báo chí hiện nay cần lưu ý là làm sao để thu hút, giữ vững vai trò định hướng, dẫn dắt và đồng hành cùng người trẻ trong một hệ sinh thái đầy rẫy những thuật toán, sự bùng nổ thông tin nhưng cũng rất phân mảnh.

Để thích nghi, thay vì sản xuất tin tức đơn thuần như trước đây, báo chí cần phải tạo ra các trải nghiệm thông tin phù hợp cho từng nhóm công chúng, đáp ứng theo đúng “những gì bạn đọc cần”.

Người trẻ ngày nay không hề thờ ơ với các vấn đề xã hội, nhưng thứ họ cần là trải nghiệm đa phương tiện phù hợp với ngôn ngữ của giới trẻ được truyền tải trên các nền tảng số. Đó là điều báo chí truyền thống cần kịp thời nắm bắt và thích nghi.

Những đề xuất này cũng tương đồng với các xu hướng quốc tế được bà Ngọc chia sẻ. Theo bà Ngọc, để tiếp cận độc giả mới, các cơ quan báo chí cần chú trọng bốn định hướng gồm ứng dụng AI nhưng vẫn bảo đảm vai trò kiểm soát của con người; phát triển mạnh video đa nền tảng; xây dựng cộng đồng độc giả trung thành theo mô hình thành viên hoặc hội viên và khai thác hiệu quả dữ liệu chính chủ để thấu hiểu công chúng.

Bên cạnh việc mở rộng tệp độc giả, đổi mới sáng tạo cũng được xem là động lực quan trọng để phát triển kinh tế báo chí.

Đồng quan điểm, Nhà báo Lê Quốc Minh, Tổng biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam cũng cho rằng, báo chí cần phải thay đổi căn bản bằng cách áp dụng “tư duy sản phẩm” thay vì chỉ tập trung sản xuất tin bài theo lối mòn.

Các tòa soạn cần huy động sự sáng tạo từ mọi nhân viên ngay trong đơn vị, cơ quan mình để lan tỏa thông tin, khích lệ những người làm báo hãy mạnh dạn dám thử nghiệm để tìm ra những hướng đi mới thành công.

Sự sáng tạo và đổi mới là điều cần thiết đối với báo chí hiện nay. Trong thời đại công nghệ số, báo chí cách mạng cần phải hiện diện ở tất cả mọi nơi, từ điện thoại di động đến các thiết bị đeo thông minh trong tương lai, để có thể tiếp cận sâu rộng nhất đến với người dân.

Đổi mới sáng tạo sẽ góp phần giúp báo chí giữ vững vị thế là cầu nối tin cậy giữa Nhà nước và nhân dân, ông Minh khẳng định.

Do đó, đổi mới sáng tạo không phải là một giải pháp tình thế, mà là hướng đi lâu dài và bền vững nhất để phục vụ nhu cầu của độc giả và nâng cao hiệu quả kinh tế báo chí. trước những “cơn sóng” của công nghệ, mạng xã hội.

An Chi