Giữ ngọn lửa dấn thân để không bị thay thế

Tác giả (ngoài cùng bên phải) trong một hội thảo chuyên đề nghề báo.

Báo chí giữa “cơn lốc” công nghệ và cuộc khủng hoảng niềm tin
Chưa bao giờ việc sản xuất và phát tán thông tin lại dễ dàng như hiện nay. Một chiếc điện thoại thông minh cùng kết nối Internet có thể biến bất kỳ cá nhân nào thành “người đưa tin”. Một vụ tai nạn giao thông, một đám cháy hay một sự kiện xã hội vừa xảy ra, mạng xã hội gần như xuất hiện trước báo chí chính thống.
TikTok, Facebook, YouTube đang trở thành “siêu tòa soạn” của thời đại số. Người dân dần hình thành thói quen tiếp cận thông tin từ video ngắn, livestream hoặc các tài khoản cá nhân thay vì chờ báo chí kiểm chứng và xuất bản như trước đây. Điều đó đồng nghĩa với việc báo chí đã mất vai trò độc quyền thông tin. Sức ép cạnh tranh khiến nhiều cơ quan báo chí rơi vào vòng xoáy chạy đua tốc độ. Không ít nơi chấp nhận đăng tải thông tin chưa được kiểm chứng đầy đủ chỉ để giữ lượng truy cập. Nguyên tắc nghề nghiệp “Chính xác – Nhanh – Nhạy” ở một số trường hợp đang bị đảo ngược thành “Nhanh – Nhạy – Chính xác”. Đó là biểu hiện đáng lo ngại. Bởi tốc độ có thể mang về hàng triệu lượt xem trong một ngày, nhưng chỉ một thông tin sai lệch cũng đủ làm tổn thương niềm tin công chúng – thứ tài sản phải mất hàng chục năm mới gây dựng được.
Nguy hiểm hơn, báo chí Việt Nam đang đứng trước nguy cơ bị “thâu tóm mềm” bởi các nền tảng công nghệ xuyên biên giới. Facebook, Google hay TikTok không trực tiếp sản xuất nội dung báo chí, nhưng lại kiểm soát gần như toàn bộ hệ thống phân phối thông tin, dữ liệu người dùng và dòng tiền quảng cáo. Các tòa soạn bỏ nguồn lực, nhân sự, chi phí để sản xuất tin tức, nhưng phần lớn doanh thu quảng cáo số lại chảy về tay các nền tảng công nghệ. Độc giả đọc tin qua Facebook nhưng không nhớ bài viết thuộc tờ báo nào. Thương hiệu báo chí dần bị “ẩn mình” phía sau thuật toán phân phối nội dung.
Đây là nghịch lý chưa từng có trong lịch sử truyền thông. Lần đầu tiên, báo chí sản xuất nội dung nhưng không làm chủ con đường đưa nội dung đến công chúng. Chỉ cần thuật toán thay đổi, lượng tiếp cận của một cơ quan báo chí có thể sụt giảm tức thì. Điều đó khiến nhiều tòa soạn bị cuốn vào áp lực “chiều lòng thuật toán” thay vì kiên trì theo đuổi các giá trị cốt lõi của nghề báo. Hệ quả kéo theo là tình trạng “mạng xã hội hóa báo chí” và “báo chí hóa mạng xã hội” ngày càng rõ nét. Một bộ phận báo chí chạy theo nội dung giật gân, đời tư nghệ sĩ, tranh cãi cực đoan để giữ lượt xem; trong khi nhiều tài khoản mạng xã hội lại hoạt động như những “tòa soạn tự phát”, đăng tải thông tin mà không qua bất kỳ quy trình kiểm chứng nào.
Ranh giới giữa báo chí chuyên nghiệp và thông tin cảm tính đang bị xóa nhòa. Đó là môi trường lý tưởng để tin giả, tin sai sự thật và thao túng dư luận phát triển. Trong khi đó, AI đang tạo sức ép trực tiếp lên quy trình sản xuất tin tức. Những công việc từng cần cả ê-kíp phóng viên, biên tập viên nay có thể được tự động hóa chỉ trong vài giây. AI có thể viết tin tài chính, chứng khoán, thể thao, thời tiết; dựng video tự động; lồng tiếng; tạo MC ảo; dịch thuật đa ngôn ngữ với độ chính xác ngày càng cao. Nỗi lo “AI thay thế nhà báo” vì thế không còn là dự báo xa xôi. Các tờ báo lớn trên thế giới đã sử dụng AI để tự động sản xuất hàng ngàn bản tin dữ liệu mỗi ngày. Không chỉ vậy, MC ảo xuất hiện và có thể dẫn chương trình liên tục 24 giờ. Điều đó cho thấy báo chí toàn cầu đang bước vào một cuộc cạnh tranh chưa từng có tiền lệ.

Tác giả trong chuyến tác nghiệp tại vùng biển Hoàng Sa của Tổ quốc.

Hụt hơi vì tư duy cũ trong một thế giới vận hành bằng dữ liệu
Thực tế cho thấy, khó khăn lớn nhất của báo chí hiện nay không hoàn toàn đến từ AI. Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ nhiều cơ quan báo chí vẫn đang vận hành bằng tư duy cũ trong một thế giới đã thay đổi hoàn toàn.
Trong nhiều thập niên, báo chí quen với mô hình “bán cái mình có”, tức sản xuất nội dung theo năng lực của tòa soạn rồi phát hành đến công chúng. Nhưng thời đại số đã đảo chiều hoàn toàn logic ấy. Ngày nay, công chúng tiếp cận thông tin dựa trên trải nghiệm cá nhân hóa. Thuật toán biết người dùng thích gì, xem gì, dừng lại bao lâu và phản ứng thế nào với từng loại nội dung. Trong nhiều trường hợp, nền tảng công nghệ “hiểu” độc giả hơn chính cơ quan báo chí. Đó là khoảng cách rất lớn.
Một vấn đề khác là quá trình chuyển đổi số ở không ít tòa soạn vẫn mang tính hình thức. Có nơi gọi là “báo điện tử”, nhưng tư duy làm báo vẫn như thời báo in như bài viết dài, ít tương tác, thiếu dữ liệu trực quan, nghèo tính đa phương tiện. Trong khi thế hệ Gen Z đang sống bằng video ngắn, podcast, infographic và nội dung trực quan, nhiều cơ quan báo chí vẫn chỉ dừng ở việc “đưa bài báo giấy lên mạng”. Điều đó khiến báo chí ngày càng xa rời lớp công chúng trẻ tuổi.
Áp lực kinh tế cũng là nguyên nhân lớn. Doanh thu quảng cáo báo in sụt giảm mạnh, trong khi quảng cáo số chủ yếu rơi vào tay các nền tảng xuyên biên giới. Không ít cơ quan báo chí bị cuốn vào cuộc đua lượt xem để tồn tại, dẫn đến việc ưu tiên nội dung giải trí, giật gân thay vì đầu tư cho điều tra, phản biện hay chính luận chuyên sâu. Báo chí càng chạy theo lượt xem ngắn hạn, càng dễ đánh mất bản sắc và giá trị dài hạn.
Nhưng sâu xa hơn, báo chí hiện nay đang đứng trước cuộc đối đầu giữa “duy lý công nghệ” và “duy tình nhân văn”. AI đại diện cho tốc độ, dữ liệu và khả năng xử lý khổng lồ. Nhưng báo chí, xét đến tận cùng bản chất, lại là lĩnh vực của cảm xúc, trách nhiệm xã hội và đạo đức nghề nghiệp. Một hệ thống AI có thể tổng hợp hàng triệu dữ liệu trong vài giây, nhưng không thể cảm nhận nỗi đau của người dân vùng lũ; không thể hiểu cảm giác nghẹt thở của phóng viên giữa biển động; càng không thể mang trong mình trách nhiệm chính trị - xã hội như người cầm bút. AI có thể mô phỏng ngôn ngữ con người, nhưng chưa thể thay thế bản lĩnh dấn thân. Đó là giới hạn lớn nhất của công nghệ.
Lịch sử báo chí Việt Nam cho thấy những tác phẩm sống lâu nhất không phải vì tốc độ đăng tải, mà vì chiều sâu nhân văn và sức lay động xã hội. Một phóng sự điều tra chống tiêu cực, một tuyến bài phản biện chính sách hay một ký sự chiến trường có giá trị bởi phía sau nó là trách nhiệm công dân, là mồ hôi, nước mắt, thậm chí cả hiểm nguy của người làm báo. Những điều ấy, ít nhất cho đến hiện tại, AI chưa thể thay thế.

Nhà báo dấn thân vào những nơi “nóng” nhất.

Xây dựng nền báo chí “chính danh số” trong kỷ nguyên AI
Trong bối cảnh hiện nay, báo chí Việt Nam không thể tồn tại bằng cách chống lại công nghệ. Điều cần thiết là học cách đồng hành và làm chủ công nghệ.
Trước hết, phải thay đổi tư duy phát triển. Báo chí không còn là một “tòa nhà xuất bản thông tin” đơn thuần, mà phải trở thành hệ sinh thái truyền thông số đa nền tảng. Từ nay đến năm 2030, các tòa soạn buộc phải tái cấu trúc theo mô hình hội tụ. Nhà báo tương lai không chỉ biết viết bài, mà còn phải quay phim, dựng video, làm podcast, phân tích dữ liệu, sử dụng AI và tương tác mạng xã hội. Khái niệm “nhà báo dữ liệu”, “nhà báo AI” hay “nhà báo đa phương tiện” sẽ trở thành xu hướng tất yếu.
Tuy nhiên, AI cần được xem là “trợ lý”, không phải “ông chủ”. Công nghệ nên đảm nhận các công việc lặp lại như tổng hợp dữ liệu, dịch thuật, dựng tin cơ bản để con người tập trung vào điều tra, phản biện, phân tích chuyên sâu và kể chuyện bằng cảm xúc nhân văn. Đây cũng là hướng đi của nhiều tòa soạn lớn trên thế giới. Các cơ quan báo chí sử dụng AI để hỗ trợ phân tích dữ liệu độc giả và tối ưu nội dung, nhưng những tuyến bài điều tra chuyên sâu vẫn do các nhà báo thực hiện. Phát triển hệ thống AI hỗ trợ sản xuất tin nhanh, song giá trị cốt lõi vẫn nằm ở các tác phẩm chính luận và điều tra có chiều sâu. Điều đó cho thấy, AI càng phát triển, vai trò của báo chí chính danh càng trở nên quan trọng.
Một nhiệm vụ chiến lược khác là xây dựng “chủ quyền dữ liệu báo chí”. Nếu dữ liệu người dùng tiếp tục nằm hoàn toàn trong tay các nền tảng xuyên biên giới, báo chí Việt Nam sẽ mãi ở thế phụ thuộc. Các cơ quan báo chí cần đầu tư mạnh vào nền tảng nội dung số riêng, hệ thống phân tích dữ liệu độc giả, ứng dụng đọc báo thông minh và mô hình tương tác trực tiếp với công chúng. Xa hơn, Việt Nam cần tính đến việc xây dựng các mô hình AI tiếng Việt phục vụ riêng cho lĩnh vực báo chí – truyền thông. Nếu không làm chủ công nghệ lõi, báo chí trong nước sẽ luôn ở vị thế bị động.
Song song đó, cần đổi mới mạnh mẽ mô hình kinh tế báo chí. Trong tương lai, báo chí không thể sống mãi bằng quảng cáo truyền thống. Xu hướng tất yếu là kinh tế nội dung chất lượng cao – nơi công chúng sẵn sàng trả tiền cho thông tin đáng tin cậy. Trong một thế giới ngập tràn tin giả, sự kiểm chứng và tính chính danh sẽ trở thành “tài sản đặc biệt” của báo chí. Người đọc sẽ không trả tiền để đọc tin nhanh nhất, mà để đọc thông tin đáng tin cậy nhất.
Tuy nhiên, sau tất cả, yếu tố quyết định sự tồn tại của báo chí vẫn là con người. AI có thể viết hàng ngàn bản tin trong vài phút, nhưng không thể có trái tim biết day dứt trước nỗi đau đồng bào. Công nghệ có thể thay đổi toàn bộ quy trình sản xuất tin tức, nhưng không thể thay thế lòng can đảm của người làm báo khi bước vào tâm lũ, vùng dịch hay những cuộc điều tra chống tiêu cực. Đó chính là “vùng lõi” không thể số hóa của nghề báo.
Trong kỷ nguyên AI, báo chí Việt Nam sẽ không thể tồn tại nếu chỉ cạnh tranh bằng tốc độ với máy móc. Con đường duy nhất là dùng công nghệ để lan tỏa nhanh hơn những giá trị cốt lõi của nghề báo, đó là sự thật, trách nhiệm xã hội và chiều sâu nhân văn. Bởi suy cho cùng, điều giữ cho báo chí tồn tại không nằm ở thuật toán mạnh đến đâu, mà ở việc người làm báo còn đủ bản lĩnh để đi đến tận cùng của sự thật và giữ được niềm tin công chúng giữa một thế giới đang bị bủa vây bởi vô số thuật toán vô tri.

NGUYỄN KHÔI