Diễn đàn 'Nghề báo trong kỷ nguyên số': Muốn định hướng dư luận, báo chí phải nhanh hơn, sâu hơn và đáng tin hơn

Nhanh hơn để không mất quyền chủ động thông tin

Trong môi trường truyền thông truyền thống, báo chí từng giữ vai trò gần như độc quyền trong việc phát hiện, thu thập và truyền tải thông tin đến công chúng. Nhưng cuộc cách mạng số đã làm thay đổi trật tự ấy.

Ảnh minh họa: media.chinhphu.vn

Ngày nay, khi một sự kiện vừa xảy ra, những hình ảnh đầu tiên có thể ngay lập tức xuất hiện trên mạng xã hội. Một vụ cháy, một trận lũ, một tai nạn giao thông hay một sự kiện chính trị, xã hội lớn đều có thể được hàng trăm, hàng nghìn người dùng mạng xã hội ghi lại và chia sẻ tức thời. Điều đó khiến báo chí không còn là nơi đưa tin đầu tiên trong nhiều trường hợp. Nhưng nếu từ bỏ cuộc đua về tốc độ, báo chí sẽ đánh mất quyền chủ động trong việc định hình thông tin. Thực tế cho thấy, trong những vụ việc được xã hội đặc biệt quan tâm, khoảng trống thông tin luôn là môi trường thuận lợi để tin đồn, tin giả và những suy diễn chủ quan phát triển.

Bởi vậy, yêu cầu “nhanh hơn” không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật hay quy trình xuất bản. Đó là yêu cầu chiến lược đối với báo chí hiện đại. Nhanh hơn để xuất hiện kịp thời khi xã hội cần thông tin. Nhanh hơn để chiếm lĩnh không gian truyền thông. Nhanh hơn để xác lập nguồn tin chính thống ngay từ đầu.

Tuy nhiên, nhanh hơn không có nghĩa là dễ dãi hơn. Tốc độ của báo chí phải là tốc độ của thông tin được kiểm chứng. Đó là khác biệt căn bản giữa báo chí chuyên nghiệp và những luồng thông tin tự phát trên mạng xã hội.

Sâu hơn để tạo ra giá trị không thể thay thế

Nếu tốc độ là điều kiện cần thì chiều sâu chính là điều kiện đủ để báo chí giữ được vai trò dẫn dắt dư luận. Mạng xã hội rất mạnh trong việc phát hiện hiện tượng. Một đoạn video có thể ghi lại một sự việc. Một bài đăng có thể phản ánh một bức xúc. Một xu hướng có thể lan truyền rất nhanh. Nhưng vì sao sự việc xảy ra? Nguyên nhân gốc rễ nằm ở đâu? Ai phải chịu trách nhiệm? Tác động xã hội như thế nào? Giải pháp nào cần được thực hiện? Đó là những câu hỏi đòi hỏi năng lực phân tích, điều tra, tổng hợp và phản biện mà chỉ báo chí chuyên nghiệp mới có thể thực hiện một cách bài bản.

Đây cũng là lý do những bài báo có sức ảnh hưởng lớn nhất thường là những tác phẩm có chiều sâu. Nhiều tuyến bài điều tra đã góp phần phát hiện sai phạm, thúc đẩy sửa đổi chính sách hoặc bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân. Nhiều bài phân tích chuyên sâu đã giúp công chúng hiểu rõ hơn về các vấn đề kinh tế, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, khoa học và công nghệ. Nhiều tác phẩm chính luận đã góp phần định hướng nhận thức xã hội trước những vấn đề phức tạp. Những giá trị đó không thể được tạo ra chỉ bằng vài dòng trạng thái trên mạng xã hội.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo đang phát triển mạnh mẽ, yêu cầu về chiều sâu càng trở nên quan trọng. AI có thể tổng hợp dữ liệu. Có thể viết tin. Có thể tóm tắt văn bản. Nhưng AI chưa thể thay thế được khả năng phát hiện vấn đề từ thực tiễn cuộc sống, khả năng phản biện xã hội hay bản lĩnh nghề nghiệp của nhà báo. Điều mà công chúng cần là những góc nhìn giúp họ hiểu rõ bản chất của các vấn đề đang diễn ra. Đó chính là không gian phát triển của báo chí trong tương lai.

Đáng tin hơn để trở thành điểm tựa sự thật của công chúng

Nếu tốc độ tạo ra sự hiện diện và chiều sâu tạo ra giá trị thì độ tin cậy chính là nền tảng làm nên sức mạnh của báo chí.

Trong lịch sử phát triển truyền thông, chưa bao giờ xã hội lại đứng trước tình trạng bùng nổ thông tin như hiện nay. Nhưng nghịch lý là càng nhiều thông tin, công chúng càng khó tìm thấy sự thật. Tin giả, tin sai sự thật, thông tin cắt ghép, nội dung xuyên tạc hay những chiến dịch thao túng dư luận đang trở thành thách thức toàn cầu.

Trong môi trường ấy, điều xã hội cần là những nguồn tin đáng tin cậy. Đây chính là lợi thế lớn nhất của báo chí chính thống.

Một cơ quan báo chí có thể mất nhiều năm để xây dựng uy tín nhưng chính uy tín ấy tạo nên giá trị khác biệt mà các nền tảng khác khó có thể sao chép. Người đọc có thể tiếp cận thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Nhưng khi cần xác định đâu là sự thật, họ vẫn tìm đến những cơ quan báo chí có uy tín.

Thực tiễn cho thấy, trong các cuộc khủng hoảng truyền thông, thiên tai, dịch bệnh hoặc những sự kiện chính trị - xã hội quan trọng, lượng truy cập vào các cơ quan báo chí chính thống thường tăng mạnh. Đó là kết quả của niềm tin được tích lũy qua thời gian. Tuy nhiên, niềm tin không phải là tài sản bất biến. Trong môi trường số, chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể làm suy giảm uy tín đã được xây dựng trong nhiều năm.

Bởi vậy, yêu cầu “đáng tin hơn” hôm nay không chỉ là chính xác trong từng thông tin mà còn là minh bạch trong quy trình làm báo, khách quan trong phản ánh và có trách nhiệm trong mọi quyết định xuất bản.

Sự thật luôn là nền tảng của báo chí. Nhưng trong thời đại số, sự thật thôi chưa đủ. Báo chí còn phải chứng minh cho công chúng thấy vì sao thông tin đó đáng tin. Vì sao nhận định đó có cơ sở. Và vì sao công chúng có thể đặt niềm tin vào cơ quan báo chí.

Muốn dẫn dắt dư luận xã hội trong kỷ nguyên số, báo chí không thể chỉ dựa vào truyền thống hay uy tín đã có. Báo chí phải đổi mới mạnh mẽ hơn. Phải xuất hiện nhanh hơn khi sự kiện xảy ra. Phải phân tích sâu hơn khi xã hội cần câu trả lời. Nhanh hơn để không mất quyền chủ động. Sâu hơn để tạo ra giá trị khác biệt. Đáng tin hơn để trở thành điểm tựa của công chúng.

Đó không chỉ là yêu cầu của báo chí hiện đại mà còn là điều kiện để báo chí tiếp tục thực hiện sứ mệnh cao quý của mình: Dẫn dắt nhận thức xã hội bằng sự thật, trách nhiệm và trí tuệ.

QUỐC AN