Bài toán lớn sau chính sách giảm 30% thuế thu nhập cho hộ kinh doanh

Quốc hội đã chính thức thông qua mức giảm 30% thuế thu nhập cá nhân và thuế thu nhập doanh nghiệp trong năm 2026-2027 đối với cá nhân kinh doanh, hộ kinh doanh, doanh nghiệp có doanh thu không quá 10 tỷ đồng.

Chính sách giảm thuế đặt vào đúng đối tượng cần

Dù chính sách này không lớn về tiền, nhưng rất lớn về thông điệp. Bộ Tài chính tính toán số thu ngân sách sẽ giảm khoảng 3.200 tỷ đồng trong năm 2026 và 3.510 tỷ đồng trong năm 2027. Đây là những con số khiêm tốn khi đặt cạnh quy mô thu ngân sách nhà nước hiện nay.

Thế nhưng, số tiền đó lại chạm tới 99,86% cá nhân, hộ kinh doanh và hơn 81% doanh nghiệp. Nói nôm na, một đồng ngân sách bỏ ra chạm được tới nhiều người nhất. Xét về hiệu quả phân bổ nguồn lực, tôi cho rằng khó có phương án nào tốt hơn trong lúc này.

Một nghiên cứu khá sát với thực tế Việt Nam của chuyên gia Owen Zidar chứng minh một điều rất đáng suy nghĩ: Tác động tạo việc làm của giảm thuế gần như tập trung toàn bộ ở nhóm thu nhập thấp và trung bình, trong khi giảm thuế cho nhóm 10% giàu nhất thì hầu như không tạo ra việc làm nào. Nghĩa là cùng một đồng thuế được miễn, đặt đúng chỗ hay đặt sai chỗ cho ra hai kết quả hoàn toàn khác nhau. Ngưỡng doanh thu 10 tỷ đồng này, theo tôi, đã đặt đúng chỗ.

Tương tự, theo nghiên cứu của các chuyên gia Zwick và Mahon, những doanh nghiệp nhỏ, đang bị hạn chế về dòng tiền, nhận hiệu ứng tích cực mạnh hơn nhiều lần so với doanh nghiệp lớn khi được giảm thuế. Đơn giản vì với doanh nghiệp lớn, tiền thuế được giảm là một con số đẹp trên báo cáo tài chính, trong khi với hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ, đó là tiền mặt thật, tiêu được ngay để có thể trả lương, nhập hàng, sửa lại mặt bằng. Vì vậy, tôi khẳng định chính sách lần này trúng đích.

Tuy nhiên, những hiệu ứng tích cực trên cần được xem xét kỹ hơn trong trung hạn và dài hạn. Nghiên cứu của các chuyên gia Gale và Samwick cho thấy giảm thuế mà không đi kèm cải cách cơ cấu và kỷ luật ngân sách thì tác động dài hạn gần như bằng không, thậm chí có thể âm nếu phần hụt thu được bù bằng đi vay.

Để dễ hình dung, giảm thuế là liều thuốc trợ lực rất tốt khi cơ thể đang mệt, nhưng nó không phải thuốc bổ để uống mãi. Uống đúng lúc thì khỏe lên rất nhanh. Uống kéo dài thì cơ thể quen thuốc, mà ngân sách thì mỏng đi. Chính vì vậy, việc Quốc hội giới hạn chính sách trong đúng hai năm 2026 và 2027 là rất phù hợp.

Bên cạnh đó, khi áp dụng chính sách này nên có đánh giá tác động giữa kỳ vào cuối năm 2026: Bao nhiêu hộ thực sự được giảm, bao nhiêu tiền thực sự đến tay, việc làm nhúc nhích ra sao...? Dựa vào số liệu đó thì năm 2027 có thể điều chỉnh.

Chính sách giảm thuế có thể củng cố niềm tin cho người kinh doanh, tiếp sức để cộng đồng hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ cùng đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số. Ảnh minh họa: Hoài Bảo.

Nhìn rộng ra về mục tiêu tăng trưởng hai con số, chính sách giảm thuế cũng có ý nghĩa quan trọng, dù không nằm ở con số 3.200 tỷ đồng.

Tăng trưởng đến từ năng suất, từ thể chế, từ đầu tư, và cũng đến từ một thứ không đo được bằng tiền, đó là niềm tin của người kinh doanh - thứ được xây bằng những việc rất cụ thể, rất nhỏ, làm đúng lúc người ta cần. Nghị quyết lần này chính là một việc cụ thể như vậy.

Thực thi thế nào cho hiệu quả?

Tuy nhiên, cũng cần lưu ý từ chính sách đến thực tiễn đời sống là một hành trình thực thi, đôi khi phức tạp chứ không bằng phẳng. Trước hết, năm 2026 cũng chính là năm đầu tiên bỏ thuế khoán, hộ kinh doanh chuyển sang tự kê khai. Nghĩa là chính sách giảm thuế rơi đúng vào năm chuyển đổi khó khăn nhất của hàng triệu hộ kinh doanh.

Bối cảnh này vừa may cũng vừa rủi. May là ở chỗ 30% được giảm chính là phần thưởng cho việc chuyển đổi - kê khai minh bạch, rõ ràng thì được hưởng lợi về thuế. Về thiết kế chính sách, cách làm này rất tích cực.

Nhưng cái rủi nằm ở chỗ nếu thủ tục để hưởng giảm thuế phức tạp hơn giá trị được hưởng, thì người dân khó cảm nhận được sự hữu ích của chính sách. Nói cách khác, nếu số tiền thuế giảm chỉ bằng hoặc thấp hơn chi phí tuân thủ, thì khó ai ủng hộ. Các nghiên cứu về chi phí tuân thủ thuế đều cho thấy gánh nặng này có tính lũy thoái, nghĩa là tính trên mỗi đồng doanh thu thì hộ càng nhỏ càng chịu chi phí cao, cao gấp nhiều lần doanh nghiệp lớn.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cảnh báo điều tương tự. Ở Mỹ, chương trình tín thuế cho người thu nhập thấp là chương trình rất tốt, vậy mà thường xuyên có khoảng 1/5 số người đủ điều kiện không nhận, chỉ vì họ không biết hoặc thấy rắc rối. Các chuyên gia chứng minh rằng chỉ cần đơn giản hóa thông báo gửi tới người dân, tỷ lệ nhận đã tăng vọt. Bài học rút ra rất giản dị: Đừng bắt người dân đi tìm quyền lợi, hãy mang quyền lợi đến tận nơi cho họ.

Vì vậy, trước tiên nên xem xét giảm tự động, không đơn, không hồ sơ. Hệ thống thuế điện tử hoàn toàn có thể tự tính và tự trừ 30% ngay khi hộ kinh doanh nộp tờ khai. Người dân không phải làm đơn xin, không phải chứng minh mình đủ điều kiện.

Bên cạnh đó, nên cho người dân, doanh nghiệp nhìn thấy con số của chính mình. Trên tờ khai và ứng dụng thuế điện tử nên hiện rõ số thuế được giảm trong kỳ. Và sau đó, một tin nhắn báo "anh chị được giảm 12 triệu đồng" có sức thuyết phục hơn cả trăm bài tuyên truyền.

Kế tiếp, nên có một lối đi riêng cho nhóm nhỏ nhất. Người dân cần được kê khai gọn gàng, có người hỗ trợ tại chỗ như tổ dân phố, đoàn thanh niên, sinh viên ngành kế toán, hội ngành nghề, ban quản lý chợ. Không nên chờ người dân tự lên mạng để làm thủ tục. Dù hệ thống thuế đã số hóa, nhưng để người dân thành thạo sẽ cần chờ thêm thời gian và cần sự hỗ trợ.

Chính sách giảm thuế cần đi kèm đơn giản hóa thủ tục, tiết giảm chi phí tuân thủ cho người dân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp. Ảnh minh họa: Xuân Sang.

Cuối cùng, nỗi lo lớn nhất của hộ kinh doanh hiện nay không phải là nộp bao nhiêu, mà là khai thật ra rồi có bị truy lại những năm trước hay không. Nếu không có một cam kết rõ ràng, minh bạch về việc không truy thu, không thanh tra chỉ vì người dân kê khai trung thực trong năm đầu chuyển đổi, thì mọi ưu đãi đều sẽ vướng ở đó.

Mở toàn bộ 4 "van" để khơi thông dòng tiền cho doanh nghiệp

Với doanh nghiệp, chính sách giảm thuế lần này giúp họ "bơi" khỏe hơn và bơi xa hơn. Nhưng có 3 việc nên đi cùng với chính sách giảm thuế.

Một là hoàn thuế giá trị gia tăng nhanh chóng. Đây mới là dòng tiền thật, tức thì, là tiền của chính doanh nghiệp đang nằm ở kho bạc. Với doanh nghiệp nhỏ, một đồng được hoàn thuế đúng hạn hôm nay quý hơn hai đồng được giảm thuế vào năm sau.

Thứ hai, cần thúc đẩy giải ngân đầu tư công đúng tiến độ, thanh toán cho nhà thầu đúng hạn. Rất nhiều doanh nghiệp nhỏ đang kẹt tiền không phải vì làm ăn kém, mà vì họ đã làm xong việc mà chưa được trả tiền.

Ba là chuyển hướng cho vay từ tài sản thế chấp sang dòng tiền và đơn hàng. Chừng nào ngân hàng còn chỉ nhìn sổ đỏ, thì doanh nghiệp có đơn hàng nhưng thiếu vốn lưu động vẫn mắc kẹt đúng ở chỗ cũ.

Giảm thuế giống như mở thêm một cái "van", chứ chưa phải là bơm thêm nước vào đường ống. Van mở ra thì nước chảy thông hơn, rất tốt. Nhưng nếu muốn có luồng sinh khí thật sự, thì phải mở đồng loạt cả 4 cái "van": Giảm thuế, hoàn thuế nhanh, thanh toán đúng hạn, và cho vay theo dòng tiền.

PGS.TS Phạm Thị Thanh Xuân

Phan Anh ghi