Bài học từ Indonesia: Nâng hạng đã khó, giữ vững vị thế còn khó hơn

Hạn cuối nhận ý kiến góp ý là ngày 30/4/2027, trong khi quyết định cuối cùng dự kiến được đưa ra trước hoặc vào ngày 30/6/2027. Đây mới là đề xuất tham vấn, chưa phải quyết định chính thức.

Trong phiên giao dịch ngày 16/10, chỉ số JCI mở cửa giảm 8,01%, kích hoạt cơ chế tạm dừng giao dịch trong 30 phút, trước khi đóng cửa giảm 11,57%, xuống còn 5.185,11 điểm. Đây là mức giảm trong ngày lớn nhất kể từ cuộc khủng hoảng năm 1998, khi kỷ lục giảm 11,95% được ghi nhận vào ngày 8/1/1998. Toàn thị trường có 812 mã giảm giá và chỉ 11 mã tăng giá. Nhóm ngân hàng lớn giảm 13–15%, trong đó BBCA, BBRI và BMRI cùng giảm khoảng 14,8%.

Tính từ đầu năm, JCI giảm khoảng 39%, khối ngoại bán ròng khoảng 4,9 tỷ USD và đồng rupiah mất giá khoảng 8%, theo số liệu của Bloomberg. Tỷ trọng sở hữu nước ngoài trong JCI còn 31,4% trong quý III/2026, so với 37,2% năm 2025 và 49,2% năm 2020.

Trước đó, từ tháng 1/2026, MSCI đã nêu lo ngại về tính minh bạch của dữ liệu và tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free float), đồng thời đóng băng việc tăng trọng số, bổ sung mã cổ phiếu mới và nâng nhóm quy mô đối với các cổ phiếu Indonesia. Trong phiên ngày 28/1, JCI giảm 7,35%, trở thành một trong tám phiên giảm mạnh nhất trong 25 năm.

Indonesia đã công bố thông tin về các cổ đông sở hữu trên 1%, báo cáo về tình trạng tập trung sở hữu cao và lộ trình nâng tỷ lệ free float tối thiểu lên 15%. Tuy nhiên, MSCI cho rằng cơ cấu sở hữu vẫn thiếu minh bạch, còn tồn tại nghi vấn về giao dịch có phối hợp (coordinated trading), tình trạng rối loạn thị trường (market dysfunction) và chưa có đủ bằng chứng cho thấy các biện pháp cải cách được thực thi hiệu quả.

Giá cổ phiếu giảm, khối ngoại bán ròng, đồng rupiah mất giá, từ đó tiếp tục thúc đẩy hoạt động bán ra của nhà đầu tư nước ngoài. Việc MSCI đề xuất chuyển Indonesia sang nhóm thị trường độc lập thay vì thị trường cận biên (Frontier Market) cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề vượt quá kỳ vọng.

Một ước tính của Samuel Sekuritas cho rằng dòng vốn ngoại có thể rút ra từ 105.000–132.000 tỷ rupiah (Rp), tương đương khoảng 5,8–7,3 tỷ USD, nếu đề xuất được thông qua. Đây là ước tính của một tổ chức phân tích, không phải số liệu chính thức.

Theo nhận định của ông Nguyễn Thế Minh, Giám đốc khối Ngân hàng Đầu tư của ABS, sự việc của Indonesia là bài học đối với thị trường chứng khoán Việt Nam. Hiện FTSE Russell đã nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp (Secondary Emerging Market), có hiệu lực từ ngày 21/9/2026.

Đối với MSCI, Việt Nam chưa được đưa vào danh sách theo dõi nâng hạng (watch list) trong kỳ rà soát phân loại thị trường thường niên (Annual Market Classification Review) ngày 23/6/2026. Các vấn đề MSCI nêu ra bao gồm giới hạn sở hữu nước ngoài ảnh hưởng đến hơn 10% thị trường, chưa có thị trường tiền tệ ngoài lãnh thổ, thủ tục đăng ký nhà đầu tư, cơ chế thanh toán không yêu cầu ký quỹ trước (non-prefunding) mới chỉ là giải pháp tạm thời và hệ thống đối tác bù trừ trung tâm (CCP) dự kiến vận hành vào đầu năm 2027.

Theo ông Minh, thực thi quan trọng hơn ban hành quy định. Indonesia đã đưa ra nhiều quy định mới nhưng vẫn bị đánh giá là thiếu bằng chứng về hiệu quả thực thi. Việt Nam cần có những vụ việc xử lý cụ thể liên quan đến hành vi thao túng và giao dịch có phối hợp, thay vì chỉ tập trung hoàn thiện khung pháp lý.

Minh bạch về cơ cấu sở hữu và tỷ lệ free float thực chất là những yếu tố được MSCI đặc biệt chú trọng. Các nội dung cần quan tâm gồm công bố thông tin cổ đông lớn, phân loại nhà đầu tư và tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng. Những cổ phiếu có tình trạng sở hữu chéo, tỷ lệ free float thấp hoặc giới hạn sở hữu nước ngoài chặt chẽ sẽ nhạy cảm hơn khi các tiêu chí được áp dụng nghiêm ngặt.

Tiêu chí đánh giá chú trọng quản trị và vận hành thị trường hơn là quy mô và thanh khoản. Nâng hạng không chỉ là việc đáp ứng điều kiện tại một thời điểm. Tư cách thị trường có thể bị xem xét lại nếu niềm tin của nhà đầu tư suy giảm.

Rủi ro phụ thuộc vào dòng vốn thụ động và vốn ngoại. Khi vị thế xếp hạng thị trường bị đặt dấu hỏi, các cổ phiếu trụ cột, như nhóm ngân hàng lớn của Indonesia, có thể chịu áp lực giảm mạnh. Vì vậy, Việt Nam cần củng cố cơ sở nhà đầu tư trong nước và đa dạng hóa nguồn vốn nhằm giảm thiểu các cú sốc từ dòng vốn quốc tế.

Hạ tầng thị trường là điều kiện cần. Các yếu tố như giới hạn sở hữu nước ngoài, hệ thống CCP, cơ chế non-prefunding, công bố thông tin bằng tiếng Anh và thủ tục tại Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC) đều có ý nghĩa quan trọng. Tiến độ triển khai các hạng mục này sẽ ảnh hưởng đến kết quả những kỳ rà soát tiếp theo của MSCI.

Đồng quan điểm, Chứng khoán MBS cho rằng câu chuyện Indonesia và bài học đối với Việt Nam.

Việc MSCI đưa ra cảnh báo hoặc xem xét điều chỉnh giảm tỷ trọng, hạ cấp thị trường Indonesia xuất phát từ các vấn đề liên quan đến tính minh bạch, giới hạn sở hữu nước ngoài (Foreign Ownership Limit – FOL) và biến động thanh khoản. Hệ quả có thể là dòng vốn đầu tư thụ động, đặc biệt từ các quỹ hoán đổi danh mục (ETF), buộc phải bán ra, gây ra những đợt sụt giảm sâu trên thị trường chứng khoán nước này.

"Nâng hạng chỉ là bước khởi đầu. Thị trường chứng khoán Việt Nam vừa ghi nhận cột mốc lịch sử khi được FTSE Russell chính thức nâng hạng lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp (Secondary Emerging Market). Tuy nhiên, bài học từ Indonesia cho thấy việc được nâng hạng đã khó, nhưng duy trì các tiêu chuẩn để giữ vững vị thế còn khó hơn nhiều", MBS nhấn mạnh.

Nếu không liên tục cải thiện tính minh bạch và nâng cao chất lượng quản trị công ty, thị trường hoàn toàn có nguy cơ bị các tổ chức xếp hạng đánh giá lại. Diễn biến tại Indonesia càng cho thấy tầm quan trọng của việc hoàn thiện khung pháp lý.

Trong bối cảnh đó, việc Quốc hội và Bộ Tài chính thúc đẩy trình thông qua Luật sửa đổi, bổ sung Luật Chứng khoán và Luật Đầu tư tại kỳ họp tháng 10/2026 nhằm chuẩn hóa toàn diện khung pháp lý có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam.

Thu Minh