An Giang: Sớm hoàn thiện hồ sơ Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê để trình UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới.

Thuyết minh viên giới thiệu hiện vật của di tích khảo cổ Óc Eo - Ba Thê

Khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của di sản

Hơn tám thập niên kể từ khi những phát hiện khảo cổ đầu tiên đưa cái tên Óc Eo bước ra ánh sáng của giới khoa học thế giới (khi nhà khảo cổ học Louis Malleret, người Pháp, phát hiện địa điểm này vào năm 1944, Óc Eo - Ba Thê đã trở thành một trong những trọng điểm nghiên cứu quan trọng nhất về lịch sử cổ đại khu vực Đông Nam Á), vùng đất này hôm nay đang đứng trước một cột mốc lịch sử mới: hoàn thiện hồ sơ đề cử trình UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới. Đây không chỉ là niềm tự hào của An Giang mà còn là khát vọng chung của Việt Nam trong việc khẳng định giá trị của một nền văn minh cổ từng có vai trò quan trọng trong mạng lưới giao thương quốc tế.

Theo ông Nguyễn Xuân Bằng, Phó Giám đốc Ban Quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo, đến thời điểm này tiến độ xây dựng hồ sơ đề cử đang được triển khai đúng kế hoạch, đồng thời tỉnh An Giang cũng tập trung nhiều giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế - xã hội địa phương theo hướng bền vững. Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê nằm trên địa bàn xã Óc Eo và xã Mỹ Thuận, tỉnh An Giang. Đây là trung tâm khảo cổ học quan trọng nhất của văn hóa Óc Eo, được giới khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu suốt nhiều thập niên. Di sản đề cử gồm 16 địa điểm thành phần, phân bố trên diện tích 453,1 ha, được chia thành bốn khu vực.

Khu A là quần thể Núi Ba Thê với tám địa điểm, gồm: Gò Tư Trâm, Gò Sáu Thuận, Linh Sơn Tự, Linh Sơn Bắc, Linh Sơn Nam, Gò Út Trạnh, Gò Út Ảnh và Gò Cây Trâm. Khu B là khu đô thị Óc Eo với sáu địa điểm, gồm: Gò Óc Eo, Gò Cây Thị, Gò Giồng Cát, Gò Giồng Trôm, Lung Lớn A - Lung Lớn B và hệ thống hào, thành cổ. Khu C là di tích Giồng Xoài. Khu D là di tích Nền Chùa. Mỗi địa điểm đều là một “mảnh ghép” quan trọng góp phần tái hiện diện mạo của một trung tâm kinh tế, thương mại, tôn giáo và văn hóa từng phát triển cực thịnh cách đây gần hai nghìn năm.

Theo hồ sơ đề cử, Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê đáp ứng hai tiêu chí quan trọng về Giá trị nổi bật toàn cầu (Outstanding Universal Value - OUV), đó là, khẳng định đây là minh chứng nổi bật cho sự giao lưu văn hóa giữa cư dân bản địa Đông Nam Á với các nền văn minh lớn, như: Ấn Độ, Trung Hoa và Địa Trung Hải trong khoảng thế kỷ I đến VII sau Công nguyên. Những hiện vật, như: tượng thần Hindu, đồ trang sức vàng, tiền xu La Mã, đồ gốm, thủy tinh, dấu tích kiến trúc,... đã phản ánh sinh động sự kết nối rộng lớn của mạng lưới thương mại hàng hải quốc tế. Đồng thời, xác định Óc Eo – Ba Thê là minh chứng đặc biệt xuất sắc về nền văn hóa Óc Eo và nền văn minh Phù Nam – một thực thể chính trị, kinh tế và văn hóa từng phát triển hưng thịnh nhưng ngày nay đã không còn tồn tại. Chính hai giá trị đặc biệt này đã tạo nên sức hấp dẫn mang tầm quốc tế của di sản.

Để có được bộ hồ sơ trình UNESCO là kết quả của nhiều năm nghiên cứu khoa học, khảo cổ học, bảo tồn di tích và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành Trung ương với tỉnh An Giang. Ông Nguyễn Xuân Bằng, cho biết, ngày 15/1/2026, UBND tỉnh An Giang đã gửi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hồ sơ chính thức đề nghị thẩm định Hồ sơ đề cử và Kế hoạch quản lý Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê. Chỉ một tuần sau, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trình Thủ tướng Chính phủ xem xét gửi hồ sơ đến UNESCO. Ngày 26/1/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Mai Văn Chính đồng ý chủ trương gửi Hồ sơ khoa học Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê tới UNESCO đề nghị công nhận Di sản Văn hóa Thế giới. Ngày 29/1/2026, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam chính thức gửi công hàm đến Trung tâm Di sản Thế giới. Đến ngày 27/2/2026, Giám đốc Trung tâm Di sản Thế giới xác nhận hồ sơ của Việt Nam đã đáp ứng đầy đủ yêu cầu kỹ thuật theo Công ước năm 1972 và chuyển sang Hội đồng Di tích và Di chỉ Quốc tế (ICOMOS) để đánh giá chuyên môn. Đây được xem là dấu mốc rất quan trọng bởi chỉ những hồ sơ đạt yêu cầu kỹ thuật mới được bước vào giai đoạn đánh giá thực địa.

Đặc biệt, tỉnh An Giang cũng thể hiện quyết tâm rất lớn trong quá trình vận động quốc tế. Ngày 22/4/2026, trong khuôn khổ Kỳ họp lần thứ 224 Hội đồng Chấp hành UNESCO tại Paris, đoàn công tác của tỉnh do Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lê Văn Phước dẫn đầu đã trực tiếp gặp lãnh đạo UNESCO, Trung tâm Di sản Thế giới và ICOMOS để giới thiệu, vận động cho hồ sơ đề cử. Đồng thời, tỉnh An Giang cũng chủ động tài trợ toàn bộ chi phí hậu cần cho chuyên gia ICOMOS trong thời gian thực hiện đánh giá thực địa. Đó không chỉ là sự chuẩn bị về vật chất mà còn thể hiện trách nhiệm, thiện chí và quyết tâm của địa phương đối với di sản.

Theo thông báo của ICOMOS, Giáo sư Rima Hooja, chuyên gia đến từ Ấn Độ, sẽ thực hiện đánh giá thực địa tại An Giang từ ngày 17 đến 24/8/2026. Đây là giai đoạn có ý nghĩa quyết định đối với hồ sơ đề cử. Ông Nguyễn Xuân Bằng, cho biết, Ban Quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo đang phối hợp cùng các sở, ngành khẩn trương hoàn thiện toàn bộ điều kiện phục vụ đoàn chuyên gia. Hàng loạt hạng mục đang được triển khai đồng bộ, như: tu bổ các di tích Linh Sơn Bắc, Gò Sáu Thuận và Gò Giồng Cát sau khi hoàn thành mái che bảo vệ. Công tác vệ sinh môi trường, bảo quản thường xuyên tại toàn bộ 16 điểm di tích được duy trì liên tục. Hệ thống giao thông nội bộ, đường dẫn vào các điểm khảo cổ được chỉnh trang. Các bảng thuyết minh, giới thiệu di tích bằng nội dung khoa học, trực quan được lắp đặt đồng bộ. Nhà trưng bày Văn hóa Óc Eo cũng được nâng cấp toàn diện theo hướng tiếp cận tiêu chuẩn bảo tàng quốc tế, đồng thời sắp xếp lại kho lưu trữ hiện vật nhằm bảo đảm điều kiện bảo quản lâu dài. Song song đó, công tác khai quật khảo cổ tiếp tục được triển khai tại Gò Út Ảnh nhằm bổ sung thêm các bằng chứng khoa học phục vụ nghiên cứu.

Theo kế hoạch, cuối tháng 7/2026, An Giang sẽ tổ chức Hội nghị khoa học nhằm rà soát toàn bộ công tác chuẩn bị trước khi đón đoàn chuyên gia ICOMOS. Sau chuyến khảo sát thực địa, tháng 11/2026 tỉnh sẽ tham dự phiên đối thoại với ICOMOS tại Pháp để trực tiếp giải trình hồ sơ. Đến cuối tháng 2/2027, tỉnh sẽ hoàn thiện toàn bộ nội dung bổ sung theo khuyến nghị của ICOMOS trước khi hồ sơ được xem xét tại Kỳ họp lần thứ 49 của Ủy ban Di sản Thế giới vào giữa năm 2027.

Bảo tồn di sản gắn với phát triển bền vững

Nếu như trước đây công tác bảo tồn chủ yếu hướng đến gìn giữ các giá trị khảo cổ thì hiện nay An Giang đã chuyển mạnh sang tư duy “bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn”. Theo ông Nguyễn Xuân Bằng, các chương trình đầu tư hiện nay đều hướng tới mục tiêu vừa bảo vệ di tích, vừa nâng cao trải nghiệm của người dân và du khách. Những mái che hiện đại được xây dựng không chỉ giúp bảo vệ các dấu tích khảo cổ khỏi tác động của thời tiết mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động tham quan, nghiên cứu. Không gian cảnh quan tại các điểm di tích được cải tạo với nhiều loại cây xanh, hoa kiểng, điểm check-in phù hợp góp phần tạo nên diện mạo mới nhưng vẫn bảo đảm tính nguyên gốc của di sản. Việc nâng cấp Nhà trưng bày Văn hóa Óc Eo cũng mở ra cơ hội để người dân tiếp cận gần hơn với những giá trị lịch sử thông qua hệ thống trưng bày hiện đại, ứng dụng công nghệ số và các phương thức diễn giải mới. Đây chính là hướng đi phù hợp với xu thế phát huy giá trị di sản trên thế giới, đưa khảo cổ học đến gần hơn với cộng đồng.

Một số hiện vật di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê

Một trong những điểm nổi bật trong chiến lược của An Giang là đưa di sản trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội. Theo đó, từ ngày 20 đến 22/8/2026, Ban Quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo sẽ phối hợp tổ chức Tuần lễ Di sản Văn hóa Óc Eo với nhiều hoạt động phong phú. Du khách sẽ được trải nghiệm các hoạt động tái hiện nghề truyền thống, tham quan không gian văn hóa Óc Eo, thưởng thức đặc sản địa phương, tham gia các chương trình nghệ thuật dân gian và tìm hiểu sản phẩm OCOP của tỉnh. Không gian di sản sẽ không còn chỉ là nơi lưu giữ quá khứ mà trở thành điểm đến sống động, nơi cộng đồng địa phương trực tiếp tham gia sáng tạo các sản phẩm văn hóa - du lịch. Đây là mô hình đang được nhiều quốc gia áp dụng nhằm biến di sản thành nguồn lực phát triển bền vững.

Quan trọng hơn, người dân địa phương sẽ là đối tượng hưởng lợi trực tiếp thông qua các hoạt động dịch vụ, du lịch, thương mại, lưu trú và quảng bá sản phẩm truyền thống. Theo chỉ đạo của Chủ tịch UBND tỉnh Hồ Văn Mừng, Ban Quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo đang phối hợp cùng các sở, ngành xây dựng Đề án phát triển du lịch Văn hóa Óc Eo giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045. Đề án hướng đến xây dựng Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê trở thành trung tâm du lịch văn hóa - khảo cổ hàng đầu của khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Trong đó, việc kết nối tuyến du lịch giữa Óc Eo – Ba Thê với các điểm đến nổi tiếng khác của An Giang sẽ góp phần hình thành chuỗi sản phẩm đặc sắc, nâng cao sức cạnh tranh của du lịch địa phương. Khi được UNESCO ghi danh, giá trị thương hiệu của di sản sẽ gia tăng mạnh mẽ, tạo sức hút đối với khách du lịch quốc tế, các nhà đầu tư, các nhà nghiên cứu và những người yêu văn hóa trên toàn thế giới.

Mỗi lớp đất khảo cổ tại Óc Eo – Ba Thê đều chứa đựng những thông điệp từ quá khứ. Những đồng tiền La Mã, những pho tượng thần Hindu, những dấu tích kiến trúc cổ hay hệ thống kênh đào cổ xưa không chỉ kể câu chuyện về một nền văn minh đã mất mà còn chứng minh vai trò của vùng đất Nam Bộ trong mạng lưới giao lưu quốc tế từ gần hai thiên niên kỷ trước. Bởi vậy, hành trình hướng tới danh hiệu Di sản Văn hóa Thế giới không đơn thuần là mục tiêu đạt được một sự ghi nhận quốc tế. Điều quan trọng hơn là quá trình ấy đã và đang thúc đẩy nhận thức của toàn xã hội về trách nhiệm gìn giữ di sản, nâng cao chất lượng công tác bảo tồn, đầu tư hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực và xây dựng sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Việc lập hồ sơ đề cử UNESCO không phải là đích đến cuối cùng mà là cơ hội để An Giang tiếp tục hoàn thiện công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê theo các chuẩn mực quốc tế. Nếu được UNESCO ghi danh vào năm 2027, đó sẽ là phần thưởng xứng đáng cho nhiều thế hệ nhà khảo cổ, nhà khoa học và những người âm thầm gìn giữ di sản suốt nhiều thập niên. Quan trọng hơn, đó sẽ là sự khẳng định trước thế giới rằng trên vùng đất An Giang hôm nay vẫn còn lưu giữ một trong những minh chứng đặc sắc nhất về sự giao thoa văn hóa và một nền văn minh từng rực rỡ của nhân loại. Hành trình ấy đang được viết tiếp bằng trách nhiệm, bằng khoa học, bằng sự đồng lòng của cả hệ thống chính trị và cộng đồng. Và trên hành trình đó, Khu di tích khảo cổ Óc Eo – Ba Thê không chỉ gìn giữ ký ức của quá khứ mà còn mở ra những cơ hội mới cho tương lai, để di sản thực sự trở thành nguồn lực phát triển bền vững, góp phần nâng tầm vị thế của An Giang và Việt Nam trên bản đồ di sản văn hóa thế giới.

Trương Anh Sáng