Soi rọi kiếp đoạn trường của Thúy Kiều

“Mai sau dù có bao giờ, / Đốt lò hương ấy so tơ phím này. / Trông ra ngọn cỏ lá cây, / Thấy hiu hiu gió thì hay chị về. / Hồn còn mang nặng lời thề, / Nát thân bồ liễu đền nghì trúc mai. / Dạ đài cách mặt khuất lời, / Rẩy xin chén nước cho người thác oan”.

Ở đoạn thơ Thúy Kiều trao duyên cho Thúy Vân, nhà nghiên cứu Nhật Chiêu thấy cả bốn nguyên tố đất - nước - gió - lửa “cùng nhảy múa khúc điệu sinh tử bi thiết nhất, não nùng nhất mà vẫn không bi lụy”.

Viết lời giới thiệu cho Truyện Kiều hội bản do Thái Hà Books thực hiện, ông đọc Truyện Kiều như một thế giới mà tứ đại chuyển động, nhảy múa và cho thấy rõ “con mắt Pháp” của Nguyễn Du.

Dòng sông Tiền Đường chia đôi cuộc đời Thúy Kiều

Ngay từ câu mở đầu “Trăm năm trong cõi người ta”, nhà nghiên cứu Nhật Chiêu cho rằng Nguyễn Du đã không đặt trọng tâm vào một cá nhân riêng lẻ. Nhà thơ nhìn từ “cõi”: cõi người ta, cõi trăm năm, cõi hồng trần, cõi sắc, cõi vô sắc, cõi mơ tưởng… Trong “cõi” ấy, đời Kiều là câu chuyện tài mệnh của một người con gái và cũng là nơi hiện ra những biến động của vạn pháp.

Với Nhật Chiêu, “cái thấy” của Nguyễn Du đã được báo trước ở câu “Những điều trông thấy mà đau đớn lòng”. Đó là cái thấy đi từ tâm, một cái thấy “tâm truyền tâm”, đủ sức chạm tới nỗi đau của con người và truyền ánh sáng thấu cảm qua nhiều thế kỷ.

Ông gọi đó là “con mắt Pháp” - con mắt nhìn đời trong tính biến hiện của vạn pháp. Nhờ con mắt ấy, người đọc Truyện Kiều vừa được thưởng ngoạn ngôn từ trác tuyệt, vừa được nâng lên trong cái nhìn và cái tâm. Nhật Chiêu dẫn lại nhận xét của Mộng Liên Đường Chủ Nhân về Nguyễn Du: “Nhãn phù lục hợp, tâm quán thiên thu”, nghĩa là mắt trôi sáu cõi, lòng thấu muôn đời. Theo ông, khó có lời nào cô đọng và tinh tế hơn khi luận về tài năng Nguyễn Du.

Ấn phẩm Truyện Kiều hội bản. Ảnh: THB.

Một điểm quan trọng trong cách đọc của Nhật Chiêu là chữ “không”. Ông nhắc đến câu thơ trước mộ Đạm Tiên: “Sống thì tình chẳng riêng ai / Khéo thay thác xuống ra người tình không”.

Nhật Chiêu cũng đọc những chữ “không” khác trong Truyện Kiều theo hướng vượt khỏi nghĩa thông thường: “Của này bắt được hư không”, “Bỗng không cá nước chim trời lỡ nhau”, “Hư không đặt bỏ nên lời”. Theo ông, Nguyễn Du từng đọc Kinh Bát Nhã nhiều lần, nên không dễ gì không thấy sự mầu nhiệm của chữ “Không”.

Từ đó, hành trình của Kiều được nhìn như một hành trình qua cửa không. Dòng sông Tiền Đường chia đời Kiều thành hai phần. Trước khi trầm mình xuống sông, Kiều sống với một cái ngã khốn khổ, khiến tâm cũng phải trầm luân. Sau khi được cứu, lên bờ, Kiều vẫn vậy nhưng cái ngã khốn khổ dần tan biến. Nàng trở nên rạng ngời trong am mây, bên thiên nhiên cao diệu, rồi trở về với gia đình trong một tâm thế bình an hơn.

Ở cách đọc này, Kiều là người đã đi qua khổ đau, tự do tự độ, ra vào cửa không “như mây”. Cái nhìn ấy khiến Truyện Kiều vượt khỏi khung kể chuyện tài tử giai nhân, trở thành một kinh nghiệm tinh thần về đau khổ, thấu cảm và giải thoát.

Đất, nước, gió, lửa trong "Truyện Kiều"

Nhà nghiên cứu Nhật Chiêu cho rằng Nguyễn Du đã gọi lên đất, nước, gió, lửa. Các yếu tố này đi theo từng bước chân Kiều trong hành trình băng qua đời sống. Kiều uyển chuyển như nước, vững vàng như đất, phiêu diêu như gió và minh tuệ như lửa.

Nước trong Truyện Kiều trước hết là biểu tượng của tình yêu và lưu lạc. Có nước trong veo của buổi đầu gặp Kim Trọng, nhưng cũng có nước đục của đời chìm nổi. Nhật Chiêu nhắc những câu “Dưới dòng nước chảy trong veo”, “Lỡ làng nước đục bụi trong”, rồi “Đục trong thân cũng là thân” để cho thấy cái nhìn không sai biệt của Nguyễn Du. Thân Kiều có thể đi qua vùng lầy nhưng trong “cái thấy” của Nguyễn Du, đó vẫn là một thân phận đáng được nâng niu.

Nước cũng là ngôn ngữ của chia ly và đoàn tụ. Khi rời mẹ, Kiều nói: “Lỡ làng nước đục bụi trong / Trăm năm để một tấm lòng từ đây”. Mười lăm năm sau, khi trở về, nàng lại kể đời mình bằng hình ảnh nước: “Từ con lưu lạc quê người / Bèo trôi sóng vỗ chốc mười lăm năm”. Theo Nhật Chiêu, nước luôn xuất hiện đúng lúc, đúng cách, như thể tính Kiều đã lẫn vào tính nước.

Thúy Kiều buồn bã muốn trầm mình xuống sông Tiền Đường (có sử dụng AI để phục chế màu). Ảnh: Tư liệu trong Truyện Kiều hội bản.

Đất lại mang hai mặt khác. Đất là quê nhà, là nơi thân thuộc nhưng cũng là đất khách, nơi Kiều bị xô vào những địa ngục trần gian. Những chữ như “đất khách quê người”, “chung quanh vẫn đất nước nhà” hay “nước non người” cho thấy đất trong Truyện Kiều không chỉ là không gian địa lý. Đó còn là cảm giác thuộc về hoặc bị lưu đày.

Nhật Chiêu cũng thấy đặc tính chịu đựng, chứa đựng và bền chắc của đất ở Truyện Kiều. Ở cuối truyện, khi Kiều nói với Kim Trọng “Thân tàn gạn đục khơi trong”, ông nhìn thấy thân tàn như phần đất đã chịu đựng, còn gạn đục khơi trong là phần nước đã trong lành trở lại. Hình ảnh am Giác Duyên “rêu trùm kẽ ngạch, cỏ lên mái nhà” trở thành vẻ đẹp của tự do, của một không gian đã thôi là nơi cư trú cố định.

Gió, trong cách đọc của Nhật Chiêu, thổi suốt hơn 3.000 câu Kiều. Gió gắn với thân phận phong trần, với những chuyển động vô hình của số phận. Cơn gió đầu tiên là của Đạm Tiên: “Ào ào đổ lộc rung cây / Ở trong đường có hương bay ít nhiều / Dè chừng ngọn gió lần theo”. Từ làn gió ấy, Kiều nhìn xuyên qua một đời nữ nhi rồi chạm tới hàng nghìn hồng nhan bước qua cầu đoạn trường.

Lửa ban đầu hiện ra như tro tàn, vàng mã, rồi thành lửa hủy diệt trong những cuộc đẩy đưa đời Kiều. Cỗ xe vu quy đưa nàng vào “nhà lửa” lầu xanh. Lửa cũng bùng lên trong cơn ghen của Hoạn Thư: “Lửa tâm càng dập càng nồng”. Song, lửa không chỉ thiêu đốt. Khi Kiều được cứu khỏi sông và về am mây, lửa trở thành ánh sáng tỉnh thức: “Trên am cứ giữ hương dầu hôm mai”.

Vì thế, Truyện Kiều trong mắt nhà nghiên cứu Nhật Chiêu là một vũ trụ nghệ thuật mà đất, nước, gió, lửa cùng chuyển động, làm hiện lên số phận nàng Kiều bi kịch mà không bi lụy, khổ đau mà vẫn rạng ngời sự sống. Ở đó, Nguyễn Du xuất hiện như nhà thơ mang lại cho thi ca Việt Nam chiều kích sâu thẳm của thiên nhiên, Pháp giới và tuệ giác.

Đức An

Tranh: Lê Anh Tuấn