500 ngày đêm thực hiện 'mệnh lệnh trái tim'với các liệt sĩ - Bài 4: 'Đây không chỉ là nhiệm vụ, đây là sự tri ân, là đạo lý…'

Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với Trung tá Nguyễn Văn Quân – Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự xã Thanh Liêm, Ninh Bình - người chỉ huy trực tiếp chiến dịch 500 ngày đêm tại cơ sở, địa bàn xã Thanh Liêm.

Trung tá Nguyễn Văn Quân từng làm trợ lý Binh Chủng Ban Chỉ huy Quân sự Thành phố Phủ Lý (cũ), trợ lý Dân quân tự vệ, phòng Tham mưu Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Nam (cũ)...và qua nhiều cương vị công tác trước khi nhận nhiệm vụ Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự xã Thanh Liêm khi sáp nhập tỉnh Ninh Bình. Công việc của anh có nhiều năm gắn với việc tìm kiếm, quy tập hài cốt các liệt sĩ và chính sách hậu phương quân đội.

Thời gian gấp lắm rồi, nhiều Mẹ đã không còn kịp chờ…

* Được biết, suốt thời gian thực hiện chiến dịch, lực lượng tìm kiếm gần như túc trực liên tục tại nghĩa trang liệt sĩ. Đồng chí có thể miêu tả rõ hơn về những ngày tháng sinh hoạt dã chiến này?

Trung tá Nguyễn Văn Quân: - Phải khẳng định, nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ đặc biệt, đòi hỏi sự kiên trì, trách nhiệm và tinh thần cống hiến rất cao. Trong suốt thời gian thực hiện chiến dịch, cán bộ, chiến sĩ của đơn vị gần như bám trụ hoàn toàn tại khu vực tìm kiếm. Chúng tôi dựng lán dã chiến ngay hiện trường để thuận tiện triển khai nhiệm vụ từ sáng sớm đến khi trời tối, tranh thủ từng khoảng thời gian thời tiết thuận lợi để mở rộng phạm vi tìm kiếm.

Việc bốc tách, gạt từng lớp đất sâu trong quá trình quy tập hài cốt liệt sĩ đòi hỏi sự tỉ mỉ, cẩn trọng tuyệt đối nhằm giữ nguyên vẹn mọi dấu vết, di vật tại hiện trường

Thời tiết nắng nóng kéo dài, có thời điểm nhiệt độ ngoài trời rất cao, trong khi anh em phải làm việc liên tục dưới nắng, đào bới thủ công trên nền đất cứng, nhiều cây cối, rễ lớn. Những cơn mưa bất chợt cũng khiến hố khai quật ngập nước, đất đá sạt lở, ảnh hưởng đến tiến độ và đòi hỏi phải hết sức cẩn trọng để bảo đảm an toàn cũng như giữ nguyên hiện trạng các dấu tích.

Với tinh thần vì đồng đội đã hy sinh, mỗi cán bộ, chiến sĩ đều xác định đây là nhiệm vụ thiêng liêng. Chính niềm mong mỏi tìm được thêm hài cốt liệt sĩ, góp phần đưa các anh trở về với gia đình, quê hương đã tiếp thêm động lực để toàn lực lượng hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Đây cũng là niềm vinh dự, tự hào đối với mỗi chiến sĩ khi được trực tiếp tham gia thực hiện công tác đền ơn đáp nghĩa đầy ý nghĩa này.

“

Khi đưa hài cốt của một liệt sĩ lên khỏi lớp đất lạnh, bọc trong lá cờ đỏ sao vàng bàn giao cho gia đình là khoảnh khắc vô cùng thiêng liêng và xúc động, có lẽ sẽ theo tôi suốt cuộc đời quân ngũ. Khi chính tay nâng từng phần hài cốt của các liệt sĩ lên khỏi lòng đất, chúng tôi luôn tâm niệm rằng mình đang đón những người đồng chí, đồng đội đi trước trở về nhà sau nhiều năm "đi xa".

Trung tá Nguyễn Văn Quân Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự xã Thanh Liêm, Ninh Bình

* Cảm giác của anh và đồng đội ra sao khi dùng tay không, chổi lông hay xẻng nhỏ để gạt từng lớp đất sâu, nhằm đảm bảo có thể giữ nguyên vẹn nhất hài cốt và kỷ vật của các bậc cha anh?

Trung tá Nguyễn Văn Quân: - Đó là những khoảnh khắc rất đặc biệt và khó diễn tả bằng lời. Khi phát hiện dấu tích nghi là hài cốt liệt sĩ, toàn bộ lực lượng đều chuyển sang làm việc với tinh thần hết sức cẩn trọng. Chúng tôi hầu như không còn sử dụng các dụng cụ đào thông thường mà chuyển sang dùng xẻng nhỏ, bay, chổi lông, thậm chí dùng chính đôi tay để nhẹ nhàng gạt từng lớp đất. Mỗi thao tác đều phải thực hiện thật chậm, thật tỉ mỉ với mong muốn giữ gìn nguyên vẹn nhất có thể hài cốt liệt sĩ cũng như những kỷ vật còn sót lại.

Trong những thời khắc ấy, ai cũng có chung một suy nghĩ rằng, dưới lớp đất kia là những người đồng chí, đồng đội, là các thế hệ đi trước đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Chính vì vậy, mỗi cán bộ, chiến sĩ đều làm việc bằng tất cả sự thành kính, trân trọng và biết ơn, như đang trực tiếp đón các anh trở về.

Lực lượng chức năng thực hiện công tác quy tập hài cốt liệt sĩ tại hiện trường

Mỗi khi phát hiện một di vật như chiếc cúc áo, mảnh tăng võng, dép cao su, bình tông hay bất kỳ dấu tích nào còn lại, anh em rất xúc động. Những kỷ vật ấy không chỉ có giá trị phục vụ công tác xác minh danh tính mà còn là minh chứng cho sự hy sinh của các liệt sĩ, giúp chúng tôi càng ý thức sâu sắc hơn về trách nhiệm của mình.

Đây không đơn thuần là một nhiệm vụ chuyên môn mà còn là một hành trình tri ân. Vì vậy, dù công việc vất vả, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ trong từng centimet đất, mỗi cán bộ, chiến sĩ đều xác định phải làm bằng tất cả trách nhiệm và sự kính trọng, để các anh hùng liệt sĩ được trở về trong sự trọn vẹn và trang nghiêm nhất có thể.

* Việc xác định danh tính liệt sĩ sau khi quy tập là một thách thức cực kỳ lớn. Lực lượng của chúng ta đã phối hợp với các cơ quan chức năng như thế nào để đối chiếu thông tin, đảm bảo trả lại đúng tên cho các anh?

Trung tá Nguyễn Văn Quân: - Đây là công việc đòi hỏi sự phối hợp rất chặt chẽ giữa nhiều lực lượng, bởi sau hàng chục năm, việc xác định danh tính liệt sĩ không còn đơn thuần dựa vào hiện trường hay những kỷ vật tìm thấy.

Ngay sau khi quy tập, toàn bộ hài cốt và các di vật liên quan đều được lực lượng chức năng bảo quản, lập hồ sơ rất chặt chẽ theo đúng quy định. Chúng tôi phối hợp với các cơ quan chuyên môn của quân đội, ngành Lao động, Thương binh và Xã hội, chính quyền địa phương cũng như các đơn vị liên quan để đối chiếu thông tin từ hồ sơ lưu trữ, sơ đồ mộ chí, lịch sử chiến đấu của đơn vị, lời kể của các cựu chiến binh và nhân chứng lịch sử. Mỗi nguồn thông tin, dù rất nhỏ, đều có thể là cơ sở quan trọng phục vụ công tác xác minh.

Đối với những trường hợp đủ điều kiện, các cơ quan chức năng sẽ tiếp tục thực hiện giám định ADN theo quy định nhằm tăng khả năng xác định danh tính liệt sĩ một cách chính xác nhất. Đây là quá trình cần nhiều thời gian, sự cẩn trọng và phối hợp của nhiều đơn vị chuyên môn.

Lễ cầu siêu cho các liệt sĩ

Điều mà chúng tôi luôn tâm niệm là không chỉ tìm được hài cốt, mà còn cố gắng làm mọi cách để các anh được trở về với đúng tên tuổi, gia đình, quê quán càng nhanh càng tốt. Bởi thời gian đã gấp lắm rồi, nhiều Mẹ Việt Nam Anh hùng đã không còn kịp chờ ngày các anh về. Nhiều Mẹ đã mòn mỏi, yếu sức lắm rồi. Mỗi trường hợp xác định được danh tính không chỉ mang lại niềm an ủi, hạnh phúc cho thân nhân liệt sĩ mà còn thể hiện trách nhiệm, sự tri ân của Đảng, Nhà nước, Quân đội và toàn xã hội đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Vì vậy, chúng tôi luôn cố gắng phối hợp với các đơn vị rà soát từng thông tin, đối chiếu từng tài liệu với tinh thần trách nhiệm cao nhất, thần tốc nhất, quyết tâm không bỏ sót bất kỳ manh mối nào có thể giúp trả lại tên cho các liệt sĩ.

“

Là người lính Cụ Hồ trong thời bình, chúng tôi không trải qua những năm tháng chiến đấu ác liệt như thế hệ cha anh nhưng chúng tôi luôn ý thức rằng mình có trách nhiệm tiếp nối truyền thống ấy bằng những việc làm thiết thực. Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ không chỉ là thực hiện một nhiệm vụ được giao, mà còn là đạo lý, là sự tri ân, là lời hứa của thế hệ hôm nay đối với những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của dân tộc.

Trung tá Nguyễn Văn Quân Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự xã Thanh Liêm, Ninh Bình

Ai cũng cảm nhận rõ sự thiêng liêng của nhiệm vụ

* Trong những ngày đêm làm nhiệm vụ, có kỷ vật nào được tìm thấy, hay một tình huống cất bốc nào để lại cho anh sự ám ảnh và xúc động mạnh mẽ?

Trung tá Nguyễn Văn Quân: - Mỗi khi thấy một hài cốt liệt sĩ, cảm xúc rất khó diễn tả, bởi chúng tôi hiểu rằng sau hàng chục năm nằm lại trong lòng đất, các anh cuối cùng cũng được đồng đội nâng lên để trở về với gia đình.

Thời khắc mà tôi luôn ghi nhớ là khi phát hiện bên cạnh hài cốt là kỷ vật đã nhuốm màu thời gian. Dù chỉ là một chiếc cúc áo, một mảnh tăng võng hay vài vật dụng cá nhân rất nhỏ, nhưng khi gạt từng lớp đất để đưa những kỷ vật ấy lên, cả hiện trường gần như lặng đi. Không ai bảo ai, mọi người đều làm việc chậm lại, cẩn trọng hơn, bởi ai cũng hiểu đó là những dấu tích cuối cùng gắn với cuộc đời của người lính.

Không gian trang nghiêm và xúc động tại khu vực quy tập hài cốt liệt sĩ

Khoảnh khắc hài cốt của các anh dần hiện ra sau từng lớp đất, chúng tôi thao tác với tất cả sự thành kính, nâng niu để các anh được trở về trọn vẹn và trang nghiêm nhất.

Có đồng chí sau khi hoàn thành việc cất bốc đã lặng lẽ đứng nghiêm trước phần mộ, dành một phút mặc niệm. Không nói lời nào, nhưng ai cũng cảm nhận rất rõ sự thiêng liêng của nhiệm vụ mình đang thực hiện. Những khoảnh khắc ấy khiến mỗi người càng thấm thía giá trị của hòa bình hôm nay và càng ý thức sâu sắc hơn về nhiệm vụ để không một người con nào của Tổ quốc bị lãng quên.

* Trước hài cốt liệt sĩ và di vật sót lại, cá nhân anh cảm nhận được điều gì về giá trị của hòa bình hôm nay?

Trung tá Nguyễn Văn Quân: - Mỗi lần trực tiếp tham gia tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ, tận mắt chứng kiến những di vật còn sót lại như chiếc cúc áo, mảnh tăng võng, dép cao su… gắn bó với người lính trong chiến tranh, tôi càng cảm nhận sâu sắc cái giá của hòa bình. Đó những chứng tích lịch sử, nhắc nhở chúng ta về sự hy sinh to lớn của cha anh để đất nước có được độc lập, tự do hôm nay.

Thắp hương tri ân các anh hùng liệt sĩ tại khu vực quy tập

Là một người lính, tôi càng thấm thía rằng mỗi tấc đất bình yên hôm nay đều được đánh đổi bằng xương máu, tuổi xuân và cả cuộc đời của các anh hùng liệt sĩ. Chính vì vậy, mỗi lần đưa được một liệt sĩ trở về với đồng đội và gia đình, chúng tôi không chỉ hoàn thành một nhiệm vụ mà còn cảm thấy mình đang góp phần thực hiện lời tri ân đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Đối với bản thân tôi, những ngày tháng tham gia chiến dịch cũng là một bài học sâu sắc về trách nhiệm của người lính trong thời bình. Nếu thế hệ đi trước sẵn sàng hy sinh để bảo vệ Tổ quốc thì thế hệ hôm nay có trách nhiệm tiếp nối truyền thống, gìn giữ thành quả ấy và thực hiện tốt công tác đền ơn đáp nghĩa.

* Xin cảm ơn đồng chí!

(Còn nữa)

Thực hiện: Mạnh Cường - Phúc Hưng

Quay phim: Hoàng Anh

Trình bày: Phạm Huy

Báo: Thể thao và Văn hóa