Người anh hùng 300 ngày đêm phá bom ở ngã ba Đồng Lộc

Hà TĩnhSuốt 300 ngày đêm ở "bãi bom" Đồng Lộc, ông Nguyễn Tri Ân 15 lần bị vùi, trực tiếp rà phá 202 bom nổ chậm, góp phần mở đường cho xe ra tiền tuyến.

Ông Ân sinh năm 1945 tại xã Xuân Lộc, trong gia đình nông dân có 7 người con. Trong 5 anh em trai, 4 người lần lượt lên đường nhập ngũ, còn ông chọn vào lực lượng thanh niên xung phong. Ngày 2/7/1965, tròn 20 tuổi, ông tình nguyện gia nhập C553, Tổng đội 55P18 Hà Tĩnh. Chàng trai lúc ấy tâm niệm chiến trường đang cần người, mình còn trẻ, có sức thì đóng góp.

Tại bến đò Hương Khê, ông được giao bốc vác những bao gạo nặng 50 kg từ thuyền đưa lên bờ. Thấy các lái thuyền cõng bao gạo sau cổ, ông tìm đến học cách làm rồi tự tập cho quen. Từ chỗ hai người mới khiêng nổi một bao, ông dần có thể một mình vác 50-80 kg lên bến, có lúc mang bao 100 kg từ xe vào kho.

"Cứ vác nhiều rồi thành quen, sức khỏe cũng dần dần tăng lên. Sau này gặp những bao tải nặng hơn, tôi không còn thấy khó như lúc đầu nữa", ông Ân kể.

Sau thời gian bốc vác gạo, ông Ân được phân công khai thác đá, làm đường, san lấp hố bom trên các tuyến giao thông ở Cẩm Xuyên, đường 15A qua Đồng Lộc, Khe Giao. Máy bay Mỹ đánh phá ngày càng khốc liệt, bom vừa dứt, ông Ân cùng đồng đội lại ra đường san lấp hố bom, sửa những đoạn bị đánh hỏng.

Cuối năm 1967, ông Ân được điều về phía nam ngã ba Đồng Lộc, phụ trách đoạn đường từ Khe Út đến ngã ba Khe Giao. Khi ấy, tuyến 15A qua Đồng Lộc là một trong những trọng điểm đánh phá ác liệt nhất. Đường bị bom cày xới, cầu ngầm hư hỏng, những hố bom sâu hoắm đầy nước và bùn xuất hiện liên tiếp, nhưng xe chở hàng, chở quân vẫn phải qua để chi viện cho chiến trường miền Nam.

Khi máy bay Mỹ tăng cường ném bom khu vực Đồng Lộc, Tổng đội cử mỗi đại đội ba người làm nhiệm vụ rà phá bom mìn. Ông Ân được C553 "chấm" vào tổ. Sau những ngày tập huấn cấp tốc do Tỉnh đội hướng dẫn, chàng trai 23 tuổi trở lại cung đường trọng điểm Khe Út - Khe Giao, lần đầu đảm nhận công việc mà chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể phải trả giá bằng tính mạng.

Nhiệm vụ của tổ là quan sát, cắm tiêu, xác định vị trí những quả bom chưa nổ rồi tìm cách vô hiệu hóa. Theo ông Ân, nguy hiểm nhất là bom từ trường nổ chậm, có thể nằm im dưới đất hoặc dưới nước nhưng phát nổ bất cứ lúc nào.

Những hố bom ngập bùn nước khiến việc tìm kiếm khó khăn. Có quả nằm sâu dưới đáy, không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Ông Ân nghĩ ra cách dùng cây sào dài chọc xuống từng khoảng, đến khi đầu sào chạm vào cánh bom phát ra tiếng "cộc cộc" thì đánh dấu vị trí để cắm tiêu. Cách làm ấy giúp ông và đồng đội lần tìm được những quả bom nằm khuất dưới lớp bùn nước để xử lý.

Có lần tổ ba người của ông phát hiện 72 quả bom từ trường nổ chậm tại ngã ba Khe Giao, một số nằm sát đường lớn. Khi kéo dây rà, thỏi nam châm mắc vào gốc cây, ông Ân phải bò sát mặt đất đến gỡ rồi trở ra an toàn, kịp để đơn vị san lấp hố và thông đường trong đêm.

Từ những lần như vậy, ông Ân cùng đồng đội tìm cách cải tiến dụng cụ, tận dụng thùng phuy cũ cắt thành mảnh hình chóp, đục lỗ buộc dây để kéo rà, buộc vải màu vào thỏi nam châm để dễ tìm khi bị bom hất văng.

Lần rà phá khiến ông Ân nhớ nhất là ở ngầm Khe Út vào tháng 8/1968. Một quả bom nằm dưới lớp nước và bùn sâu khoảng 1,5-2 m, sào tre không thể xác định được vị trí. Ông Ân lặn xuống đặt thuốc vào vị trí thích hợp, dùng bộc phá xử lý bom. Vừa lên tìm chỗ ẩn nấp, tiếng nổ vang lên, nước bùn và đất đá tung cao.

Quả bom được phá, nhưng trong lúc làm nhiệm vụ, ngón tay trái của ông Ân bị đất đá làm dập. Tay chảy máu, ông vẫn cùng hai đồng đội tiếp tục rà phá những quả còn lại để đơn vị kịp san lấp. "Phía sau là những đoàn xe đang chờ, dù bị thương nhưng tôi không thấy đau, chỉ nghĩ đến việc thông đường", ông Ân kể.

300 ngày đêm bám trụ chiến trường Đồng Lộc, ông Ân 15 lần bị bom vùi, có lúc đất đá phủ kín người nhưng vẫn tự bò ra rồi tiếp tục công việc. Cùng đồng đội, ông đã cắm tiêu, rà phá, vô hiệu hóa 545 quả bom nổ chậm, trong đó trực tiếp xử lý 202 quả. Ban ngày phá bom, ban đêm ông cùng đơn vị lấp hố, san đường, giữ cho các đoàn xe đi qua những trọng điểm ác liệt. Những số liệu trên được Hội cựu thanh niên xung phong Hà Tĩnh thống kê, in trong sách Những tấm gương anh hùng của Lực lượng Thanh niên xung phong Việt Nam, xuất bản năm 2015.

Trong thời gian rà phá bom, ông Nguyễn Tri Ân cũng nghĩ cách để những người lính có chỗ ẩn nấp nhanh hơn. "Bãi bom" Đồng Lộc gần như không còn chỗ trú an toàn, trong khi mỗi lần xử lý một quả bom lại phải đào hầm ngay tại vị trí làm việc. Việc này vừa mất thời gian, vừa khó xoay xở khi máy bay có thể quay lại.

Từ đó, ông nghĩ ra "hầm di động". Dụng cụ chỉ gồm những thanh gỗ làm chân và các tấm ván ghép lại thành mái che thấp. Khi đến vị trí cần rà phá, người lính có thể nhanh chóng dựng lên để ẩn nấp lúc bom phát nổ. Sáng kiến đơn giản nhưng giúp họ cơ động hơn, giảm thời gian phải ở ngoài khoảng trống giữa bãi bom.

Ngoài nhiệm vụ rà phá bom, ông Ân nhiều lần lao vào vùng nguy hiểm hỗ trợ người dân. Sáng 24/6/1968, máy bay Mỹ đánh phá xóm Trại Tiểu khiến nhiều nhà dân bốc cháy. Đang trực bom, ông cùng đồng đội chạy vào vùng khói lửa đưa người bị thương và vùi lấp ra ngoài. Bị sức ép bom làm choáng váng, ông vẫn gượng dậy tiếp tục cứu người. Ít lâu sau, đường ngầm Khe Út bị đánh trúng, ông lại cầm cuốc xẻng cùng lái xe san lấp hố bom, mở lối cho đoàn xe vượt qua.

"Nhiều lúc bom nổ sát bên người cũng rùng mình, nhưng xung quanh còn người cần cứu, đường cần phải thông, chúng tôi gạt nỗi sợ sang một bên", ông Ân nói.

Những đóng góp của ông Nguyễn Tri Ân được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng. Bảy năm liên tục, từ 1966 đến 1972, ông là Chiến sĩ thi đua, được tặng Huân chương Kháng chiến hạng ba, Huân chương Lao động hạng ba cùng nhiều bằng khen, giấy khen. Ngày 7/6/1972, ông Ân được tuyên dương Anh hùng Lao động.

Năm 1974, ông Ân chuyển ngành, đi học rồi công tác tại Công ty Xây dựng đường bộ số 1 Hà Tĩnh, nghỉ hưu năm 2003. Đời tư của ông cũng trải qua biến cố, khi người vợ đầu qua đời do tai nạn. Sau những năm tháng mất mát, ông tìm được sự bình yên bên người bạn đời mới, hiện sinh sống tại căn nhà nhỏ ở phường Vinh Lộc, tỉnh Nghệ An, các con đều có công việc ổn định.

Ở tuổi 81, ông Ân thỉnh thoảng trở lại thăm Đồng Lộc vào những dịp lễ lớn, gặp lại đồng đội và trò chuyện về những năm tháng giữa bãi bom. Các lần rà phá, san lấp hố bom mở đường hay chuyện về những người lính đã nằm lại trên tọa độ lửa năm nào vẫn được ông nhắc lại, khi thì bằng nụ cười, lúc lại lặng đi hồi lâu.

"Tuổi trẻ chúng tôi gắn liền với chiến tranh, đau thương và mất mát. Ngày nay chỉ mong con cháu được lớn lên trong hòa bình, không phải chứng kiến cảnh chia ly, đi trên những con đường không còn bị cày xới bởi bom đạn", ông Ân nói.

Đức Hùng