Tổng thống Donald Trump tuần qua thông báo những thay đổi về nơi đồn trú của các lực lượng Mỹ ở châu Âu, đồng thời bày tỏ thất vọng trước việc các đồng minh khu vực thiếu ủng hộ Mỹ đối với vấn đề Iran.

Trong phần lớn thời gian của năm qua, các quan chức châu Âu luôn hy vọng có thể dùng các nhượng bộ tài chính để lấy lòng ông Trump, qua đó đổi lấy ổn định cho NATO. Thế nhưng giờ đây, họ đang nhận ra các quyết định quân sự của Mỹ có thể khó đoán định đến mức nào.

Mùa hè năm ngoái, các thành viên châu Âu thuộc NATO đã chấp nhận tăng hơn gấp đôi chi tiêu cho quốc phòng và an ninh để đáp ứng yêu cầu từ ông Trump. Họ cho rằng đây là cách để giữ Mỹ gắn kết với liên minh, ngay cả khi Washington chuyển dịch trọng tâm quân sự sang các khu vực khác trên thế giới.

Những tháng sau đó, Tổng thống Trump và các quan chức hàng đầu Lầu Năm Góc đã khen ngợi châu Âu vì việc thay đổi chi tiêu. Tháng trước, Thứ trưởng Quốc phòng Elbridge Colby hoan nghênh chiến lược quân sự mới nhằm mở rộng quân đội của Đức, coi đây là một hướng đi rõ ràng và đáng tin cậy.

Giới hoạch định quân sự Mỹ và các đồng minh cũng dành nhiều tháng qua để bàn thảo về sơ đồ tổ chức lực lượng chung mới tại châu Âu. Theo kế hoạch, Mỹ sẽ cắt giảm các lực lượng phi hạt nhân và châu Âu sẽ dần lấp vào khoảng trống này.

Nhưng chiến dịch của Mỹ - Israel tại Iran cùng phản ứng nhìn chung tiêu cực từ châu Âu đối với động thái trên đã làm đảo lộn những kế hoạch mà NATO đề ra. Tổng thống Trump không giấu giếm cơn giận dữ khi các nước châu Âu không công khai ủng hộ các cuộc tấn công, thậm chí trong một số trường hợp còn từ chối cho Mỹ tiếp cận các căn cứ quân sự.

Nỗi thất vọng của Tổng thống Trump

Tổng thư ký NATO Mark Rutte cho biết trong chuyến thăm Nhà Trắng vào tháng trước, ông đã cảm nhận được nỗi thất vọng từ Tổng thống Trump đối với phản ứng của châu Âu. Nhưng theo ông, hầu hết các quốc gia châu Âu đều đã tạo điều kiện tối đa cho lực lượng Mỹ.

Những tuần gần đây, giữa lúc các nhà chiến lược NATO đang xây dựng kế hoạch về bố trí lực lượng, Tổng thống Trump đã dùng động thái phân bổ quân của Mỹ để "trừng phạt" Thủ tướng Đức Friedrich Merz vì những lời chỉ trích đối với cuộc chiến ở Iran, đồng thời "tưởng thưởng" cho Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki vì đã luôn là một đồng minh trung thành.

Hồi đầu tháng, sau khi ông Merz chỉ trích cách ông Trump điều hành cuộc chiến, cho rằng Mỹ thiếu một chiến lược rút quân và đang bị giới lãnh đạo Iran làm bẽ mặt, Tổng thống Trump đã ra lệnh rút 5.000 quân Mỹ khỏi Đức.

Hôm 21/5, khi thông báo trên mạng xã hội Truth Social về việc điều 5.000 quân đến Ba Lan, Tổng thống Trump giải thích rằng quyết định này xuất phát từ thắng lợi bầu cử của tân Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki, người ông "tự hào ủng hộ".

Thông báo được đưa ra sau nhiều ngày dư luận xôn xao về các kế hoạch quân sự của Mỹ tại Ba Lan, khi chỉ một tuần trước đó, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth vừa hủy lệnh điều 4.000 quân đến quốc gia đồng minh thân cận này.

Thay đổi cách tiếp cận

Dù các lãnh đạo châu Âu hiểu rằng Tổng thống Trump là người luôn đề cao lợi ích, họ vẫn hy vọng rằng khi cân nhắc đến lợi ích cốt lõi của Mỹ tại khu vực, ông sẽ giảm bớt thái độ không hài lòng đối với châu lục này.

Mỹ rất cần các căn cứ quân sự tại châu Âu để phục vụ cho các chiến dịch ở Trung Đông, châu Phi cũng như để tiếp cận khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Thêm vào đó, hoạt động tuần tra quân sự của Mỹ và châu Âu tại Bắc Cực và Bắc Đại Tây Dương cũng giúp bảo vệ Bắc Mỹ trước các chiến dịch hải quân của Nga.

Giờ đây, trước các đòn gây áp lực của ông Trump, một số học giả châu Âu tin rằng họ cần có thái độ cứng rắn hơn, bởi Mỹ thực tế rất cần các căn cứ quân sự tại đây cũng như mối quan hệ kinh tế với khu vực.

"Tôi nghĩ đã đến lúc chúng ta phải 'chơi rắn'", cựu tổng thư ký NATO Anders Fogh Rasmussen gần đây nói. Theo ông, châu Âu nên "hành xử như cách của Tổng thống Mỹ, tức là thực dụng và đôi bên cùng có lợi".

Ông cho rằng châu Âu nên dùng việc ủng hộ Mỹ tại eo biển Hormuz làm điều kiện để đổi lấy nhượng bộ từ Mỹ về thuế quan cũng như hỗ trợ mạnh mẽ hơn cho Ukraine.

Phát biểu khi gặp gỡ các Ngoại trưởng NATO tại Thụy Điển ngày 22/5, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết những quyết định về quân số của nước này ở châu Âu hoàn toàn là yếu tố kỹ thuật do giới quân sự thực hiện. Ông khẳng định đây không phải những quyết định mang tính chính trị.

"Đây không phải biện pháp trừng phạt mà chỉ là một hoạt động đang được triển khai", ông nói. "Việc điều chỉnh lực lượng không phải một quyết định bộc phát nhất thời mà là cả một quy trình phối hợp với các quốc gia khác".

"Suy cho cùng, tôi nghĩ các nước trong liên minh đều hiểu rõ rằng việc Mỹ điều chỉnh lực lượng quân sự tại châu Âu là điều tất yếu. Tôi không dám chắc họ sẽ vui vẻ đón nhận, nhưng hiển nhiên họ đều đã lường trước được điều này", Ngoại trưởng Mỹ cho biết thêm.

Tổng thư ký NATO Rutte cố gắng xoa dịu tình hình khi nhận định bước thay đổi này vẫn trong tầm kiểm soát. Ông thừa nhận Mỹ sẽ "chuyển hướng nhiều hơn sang các khu vực khác trên thế giới", nhưng cam kết tổng thể đối với mục tiêu răn đe và phòng thủ tại châu Âu sẽ không thay đổi.

Ông Rutte nhấn mạnh vào cái mà ông gọi là "tin vui" khi các đồng minh NATO dần xoay trục theo những ưu tiên do Mỹ đề ra, như chi tiêu quân sự đang tăng trưởng mạnh mẽ, vũ khí do châu Âu tài trợ đang được chuyển đến Ukraine và các nước đồng minh cũng đang tính đến một phản ứng tập thể trước những động thái của Iran tại eo biển Hormuz. Các thành viên châu Âu trong khối NATO, trong đó có Pháp, Anh và Bỉ, cho biết họ đang điều tàu chiến đến Biển Đỏ để sẵn sàng ứng phó nếu có cơ hội tham gia hỗ trợ tại vùng eo biển này.

Ngoại trưởng Rubio cho hay NATO vẫn đem lại lợi ích cho Mỹ vì các căn cứ tại châu Âu giúp Washington có thêm lựa chọn về mặt hậu cần. Tuy nhiên, hôm 22/5, ông cũng thẳng thắn tuyên bố "nếu một số căn cứ trong số này từ chối mở cửa cho chúng tôi khi xảy ra một cuộc xung đột mà Mỹ tham gia, lúc đó bạn sẽ phải đặt câu hỏi liệu giá trị của liên minh có còn như trước hay không".

Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)