Iran ngày 1/3 thành lập một hội đồng lâm thời theo quy định pháp luật để điều hành đất nước sau khi Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, 86 tuổi, thiệt mạng trong đòn tập kích một ngày trước đó của Mỹ và Israel. Hội đồng này được thành lập trong thời gian chờ bổ nhiệm tân Lãnh tụ Tối cao, theo điều 111 trong Hiến pháp Iran.

Thành phần hội đồng gồm Tổng thống Masoud Pezeshkian, người đứng đầu nhánh hành pháp, Chánh án Gholamhossein Mohseni Ejei, lãnh đạo nhánh tư pháp, và một thành viên Hội đồng Giám hộ do Hội đồng Phân định Lợi ích Quốc gia, cơ quan tư vấn cho lãnh tụ tối cao và giải quyết bất đồng với Quốc hội, lựa chọn.

Luật pháp Iran quy định quá trình bầu chọn tân Lãnh tụ Tối cao phải được thực hiện "sớm nhất có thể" bởi Hội đồng Chuyên gia, một ủy ban gồm 88 thành viên. Họ là các giáo sĩ Hồi giáo dòng Shiite, được người dân Iran bầu chọn sau mỗi 8 năm và phải được Hội đồng Giám hộ phê duyệt tư cách ứng cử.

Hội đồng Chuyên gia cũng là cơ quan có thể phế truất lãnh tụ tối cao Iran, nhưng chuyện này chưa từng xảy ra.

Ali Larijani, lãnh đạo Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao (SNSC), cho biết việc bầu chọn Lãnh tụ Tối cao cần được tiến hành sớm, vì đây không chỉ là lãnh tụ tinh thần, mà còn là người nắm quyền lực cao nhất trong bộ máy chính trị và quân sự nước này.

Lãnh tụ Tối cao còn giám sát Hội đồng Giám hộ, cơ quan có quyền thẩm định tư cách ứng viên trong các cuộc bầu cử và phủ quyết các đạo luật do quốc hội thông qua. Với vai trò này, Lãnh tụ Tối cao có tiếng nói quyết định cuối cùng về chính sách đối ngoại và nhiều lĩnh vực đối nội.

Các cuộc thảo luận trong giới giáo sĩ về vấn đề kế nhiệm và tính toán xung quanh quá trình này diễn ra kín đáo, ngoài tầm quan sát của công chúng, khiến khó có thể đánh giá ai là ứng viên hàng đầu.

Giới chuyên gia đã đưa ra một số cái tên nhiều triển vọng, nổi bật nhất là Mojtaba Khamenei, 56 tuổi, con trai thứ hai của ông Khamenei. Mojtaba có tầm ảnh hưởng sâu rộng và mối liên hệ chặt chẽ với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cũng như lực lượng dân quân tình nguyện Basij.

Tuy nhiên, việc chuyển giao quyền lực kiểu "cha truyền con nối" vốn không được giới giáo sĩ Hồi giáo dòng Shiite ở Iran ủng hộ. Một rào cản khác là Mojtaba không phải giáo sĩ cấp cao và chưa từng đảm nhận vai trò nào trong chính quyền.

Những ứng viên triển vọng khác gồm giáo sĩ Mohammad Mehdi Mirbagheri, ngoài 60 tuổi, thành viên Hội đồng Chuyên gia, Hassan Khomeini, cháu nội đại giáo chủ Ruhollah Khomeini, người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Iran và Hashem Hosseini Bushehri, giáo sĩ cấp cao có liên hệ chặt chẽ với các cơ quan quản lý việc kế nhiệm.

Kể từ sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, Iran mới thực hiện một lần chuyển giao quyền lực Lãnh tụ Tối cao, bởi đây là vị trí trọn đời. Năm 1989, đại giáo chủ Khomeini qua đời ở tuổi 86, sau khi dẫn dắt Iran vượt qua cuộc chiến tranh 8 năm với Iraq.

Ban đầu, Lãnh tụ Tối cao được yêu cầu phải là một đại giáo chủ và là "nguồn tham chiếu" về tôn giáo. Tuy nhiên, vào những năm cuối đời, Lãnh tụ Tối cao Khomeini, người quan tâm đến chính trị hơn là tôn giáo, đã sửa đổi hiến pháp để một giáo sĩ cấp thấp hơn có thể đảm nhiệm vị trí này.

Ông Khamenei khi đó là tổng thống Iran ở cấp bậc Hojjat al-Eslam (Minh chứng của Hồi giáo), thấp hơn đại giáo chủ. Sau khi được ông Khomeini chỉ định là người kế nhiệm, cấp bậc của ông Khamenei đã được nâng lên thành đại giáo chủ chỉ sau một đêm.

Trong khi đó, đại giáo chủ Hussein-Ali Montazeri, một nhà thần học nổi tiếng, được kỳ vọng sẽ trở thành lãnh tụ tối cao, lại không được ông Khomeini lựa chọn.

Trước khi thiệt mạng trong đòn không kích của Israel và Mỹ, Lãnh tụ Tối cao Khamenei chưa chỉ định người kế nhiệm, khiến quá trình bầu chọn người kế nhiệm ông có thể kéo dài với sự ganh đua quyết liệt giữa phe bảo thủ cứng rắn và phe ôn hòa ở Iran.

Như Tâm (Theo AP, AFP, The Conversation)