Xung đột Trung Đông làm dấy lên nguy cơ lạm phát toàn cầu

Chỉ chưa đầy một tuần kể từ khi căng thẳng bùng phát, những dấu hiệu đầu tiên của sự gián đoạn đã xuất hiện trên các tuyến thương mại quan trọng của thế giới, từ các lô gạo xuất khẩu bị mắc kẹt tại cảng ở Ấn Độ cho tới giá phân bón – yếu tố thiết yếu đối với sản xuất lương thực – tăng mạnh.

Một người đàn ông đi ngang qua một tòa nhà bị phá hủy sau các cuộc không kích ở trung tâm Tehran, Iran, ngày 4/3. Ảnh Getty Images.

Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu cuộc chiến kéo dài và khiến giá năng lượng duy trì ở mức cao, lạm phát toàn cầu có thể gia tăng, kéo theo lãi suất cao hơn và gây thêm áp lực cho người vay cũng như doanh nghiệp. Đồng thời, nguy cơ tấn công vào các tàu hàng có thể làm gián đoạn chuỗi cung ứng, khiến chi phí hàng hóa tăng lên đối với cả doanh nghiệp lẫn người tiêu dùng.

Ông Dan Katz, Phó Giám đốc điều hành Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), nhận định cuộc xung đột lan rộng ở Trung Đông có thể “tác động rất lớn đến kinh tế toàn cầu trên nhiều phương diện”, từ lạm phát đến tăng trưởng kinh tế, theo CNN. Tuy nhiên, mức độ nghiêm trọng của các hệ quả kinh tế sẽ phụ thuộc chủ yếu vào thời gian kéo dài của cuộc chiến.

Trước khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công vào Iran vào cuối tuần qua, IMF dự báo kinh tế toàn cầu năm nay vẫn tăng trưởng ở mức khá tích cực, khoảng 3,3%. Hiện quỹ này chưa điều chỉnh dự báo vì cho rằng còn quá sớm để đánh giá tác động đầy đủ của cuộc xung đột, song cho biết đang theo dõi chặt chẽ tình hình và cảnh báo nhiều rủi ro, bao gồm gián đoạn thương mại, giá năng lượng tăng vọt và biến động trên thị trường tài chính.

Giá năng lượng trở thành yếu tố then chốt

Tác động lớn nhất của cuộc xung đột đối với kinh tế toàn cầu nhiều khả năng sẽ đến từ giá năng lượng. Trong tuần này, giá dầu đã tăng mạnh do lo ngại về nguồn cung, với dầu Brent – chuẩn tham chiếu của thị trường dầu mỏ thế giới – lên mức cao nhất trong hơn 18 tháng qua.

Rủi ro lớn nhất là việc eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển dầu và khí đốt chủ chốt của Trung Đông, có thể bị phong tỏa trong thời gian dài. Đây là tuyến đường biển hẹp nằm giữa Iran và Oman, nơi trung chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới mỗi ngày, theo Cơ quan thông tin năng lượng Mỹ.

Nếu tuyến vận tải này bị gián đoạn lâu dài, thị trường khí đốt cũng sẽ chịu tác động mạnh. Goldman Sachs dự báo giá khí đốt chuẩn của châu Âu có thể tăng gấp đôi so với trước chiến sự nếu hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz bị đình trệ hơn hai tháng.

Mặc dù giá năng lượng tại châu Âu hiện vẫn thấp hơn nhiều so với đỉnh điểm năm 2022 sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine, lượng dự trữ khí đốt của khu vực hiện thấp hơn những năm gần đây và sẽ cần được bổ sung trước mùa đông tới với chi phí có thể cao hơn đáng kể.

Theo ông Holger Schmieding, kinh tế trưởng của ngân hàng Berenberg, lạm phát tại Liên minh châu Âu – ở mức 2% vào tháng 1 – có thể tăng thêm hơn 1 điểm phần trăm nếu xung đột kéo dài trong vài tháng. Trong kịch bản đó, tăng trưởng kinh tế của khu vực có thể giảm tới 0,5 điểm phần trăm.

Tác động đã bắt đầu được cảm nhận ở thị trường tiêu dùng. Hiệp hội ô tô lớn nhất châu Âu ADAC cho biết giá xăng và dầu diesel tại Đức đã tăng hai chữ số trong tuần qua. Giá xăng cũng leo thang tại Anh, trong khi tại Mỹ, giá nhiên liệu hiện đã lên mức cao nhất trong 11 tháng, gây áp lực lớn đối với các doanh nghiệp nhỏ.

Goldman Sachs dự báo nếu giá dầu duy trì ở mức cao trong vài tháng tới, lạm phát tiêu dùng tại Mỹ có thể tăng từ 2,4% trong tháng 1 lên khoảng 3% vào cuối năm. Điều này có thể khiến Cục Dự trữ Liên bang Mỹ gặp khó khăn hơn trong việc cắt giảm lãi suất trong năm nay.

Năng lượng là lĩnh vực chịu ảnh hưởng đầu tiên do chiến sự tại Iran. Ảnh minh họa Reuters.

Tại châu Á, tác động thậm chí có thể nghiêm trọng hơn. Khoảng 80–90% lượng dầu thô và LNG vận chuyển qua eo biển Hormuz được chuyển đến khu vực này, trong đó Trung Quốc là khách hàng lớn. Các nhà kinh tế của Capital Economics cảnh báo phần lớn các nền kinh tế châu Á sẽ đối mặt với lạm phát cao hơn nếu giá dầu Brent duy trì ở mức hiện tại, với mức tăng khoảng 0,5 điểm phần trăm.

Nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng

Bên cạnh năng lượng, các nền kinh tế châu Á cũng có thể chịu tác động mạnh thông qua thương mại xuất khẩu.

Ấn Độ là ví dụ điển hình. Hơn 400.000 tấn gạo basmati xuất khẩu của nước này hiện đang bị mắc kẹt tại các cảng hoặc trên đường vận chuyển do các tuyến hàng hải qua Trung Đông bị gián đoạn. Khoảng 75% lượng gạo basmati xuất khẩu hằng năm của Ấn Độ – tương đương khoảng 6 triệu tấn – được tiêu thụ tại khu vực Trung Đông.

Theo các chuyên gia của ngân hàng ING, Trung Đông đã trở thành thị trường quan trọng đối với các nhà xuất khẩu châu Á trong bối cảnh thuế quan của Mỹ gia tăng. Nếu xung đột kéo dài, Ấn Độ và Trung Quốc có thể là những quốc gia chịu thiệt hại lớn nhất.

Gián đoạn thương mại cũng có thể lan rộng sang lĩnh vực sản xuất lương thực. Ông Svein Tore Holsether, Giám đốc điều hành tập đoàn hóa chất Na Uy Yara International, cho biết eo biển Hormuz đóng vai trò thiết yếu đối với nguồn cung phân bón toàn cầu. Khoảng một phần ba lượng urê – loại phân bón phổ biến nhất – được vận chuyển qua tuyến đường này, cùng với nhiều nguyên liệu cần thiết khác.

“Phân bón không chỉ là một loại hàng hóa thông thường – gần một nửa sản lượng lương thực toàn cầu phụ thuộc vào chúng”, ông nhấn mạnh.

Trong tuần này, giá urê chuẩn của Ai Cập đã tăng khoảng 35%, trong khi giá lưu huỳnh – nguyên liệu quan trọng để sản xuất phân bón – cũng tăng mạnh.

Ngoài việc làm tăng chi phí đầu vào, xung đột cũng có thể gây tắc nghẽn tại các cảng ở xa khu vực chiến sự do tàu thuyền phải thay đổi lộ trình vận chuyển. Tại Ấn Độ, các container hướng đến Trung Đông đang bắt đầu ùn ứ sau khi nhiều hãng vận tải lớn tạm ngừng dịch vụ tới khu vực này.

Vận tải hàng không thậm chí chịu tác động mạnh hơn khi nhiều chuyến bay phải hủy hoặc tránh không phận Trung Đông. Hãng Adidas cảnh báo một số lô hàng vận chuyển bằng đường hàng không có thể bị chậm trễ.

Các hãng hàng không Trung Đông như Emirates, Qatar Airways và Etihad hiện chiếm khoảng 13% công suất vận tải hàng hóa hàng không toàn cầu. Theo Hiệp hội vận tải hàng không quốc tế (IATA), vận tải hàng không chiếm khoảng một phần ba giá trị thương mại thế giới, chủ yếu đối với các mặt hàng giá trị cao như điện thoại thông minh, vi mạch và thiết bị điện tử.

Nỗi lo lạm phát quay trở lại

Bài học từ cuộc khủng hoảng năng lượng sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine năm 2022 cũng khiến các nhà hoạch định chính sách của Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) thận trọng hơn trước những diễn biến mới. Khi đó, ECB ban đầu cho rằng làn sóng lạm phát do giá năng lượng tăng mạnh chỉ mang tính tạm thời, trước khi buộc phải nâng lãi suất với tốc độ kỷ lục để kiểm soát giá cả.

Lạm phát sẽ là hậu quả tất yếu nếu tình hình chiến sự tiếp tục leo thang. Ảnh minh họa Reuters.

Chính trải nghiệm này khiến nhiều nhà hoạch định chính sách không muốn đánh giá quá lạc quan về khả năng xung đột hiện nay sớm kết thúc. Thống đốc Ngân hàng Trung ương Phần Lan Olli Rehn cho rằng không nên quá kỳ vọng vào một giải pháp nhanh chóng, khi tình hình đã có nhiều dấu hiệu leo thang.

Trong khi đó, Chủ tịch Ngân hàng Liên bang Đức (Bundesbank) Joachim Nagel nhận định bối cảnh hiện nay có phần khác so với năm 2022. Theo ông, chính sách tiền tệ khi đó nới lỏng hơn nhiều, khiến phản ứng của ECB đối với lạm phát chậm hơn.

Tuy vậy, ông Nagel cũng đồng quan điểm với nhiều nhà hoạch định chính sách khác rằng nếu xung đột tại Trung Đông kéo dài, hệ quả có thể là lạm phát gia tăng trong khi tăng trưởng kinh tế suy yếu. Theo ông, nếu chiến sự nhanh chóng kết thúc, tác động đối với lạm phát sẽ chỉ mang tính ngắn hạn và tương đối hạn chế. Ngược lại, nếu giá năng lượng duy trì ở mức cao trong thời gian dài, khu vực đồng euro sẽ phải đối mặt với áp lực lạm phát lớn hơn cùng với hoạt động kinh tế suy yếu.

Điều này tạo ra bài toán khó đối với các ngân hàng trung ương ở châu Âu. Lạm phát tăng nhanh thường đòi hỏi phải nâng lãi suất, trong khi tăng trưởng chậm lại lại cần chính sách tiền tệ nới lỏng để hỗ trợ nền kinh tế.

Thống đốc Ngân hàng Trung ương Latvia Martins Kazaks cho rằng hướng đi của chính sách tiền tệ sẽ phụ thuộc vào việc lực lượng nào chiếm ưu thế – áp lực lạm phát hay nguy cơ suy giảm tăng trưởng. Trong khi đó, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Hy Lạp Yannis Stournaras kêu gọi duy trì sự linh hoạt trong việc điều chỉnh lãi suất.

ECB dự kiến sẽ tổ chức cuộc họp chính sách tiếp theo vào ngày 18–19/3. Theo dự báo hiện tại của thị trường, ngân hàng trung ương này nhiều khả năng sẽ chưa thay đổi mức lãi suất trong kỳ họp tới.

Duy Tiến