Chủ động ứng phó với 'cơn sóng dữ'

Thực trạng đáng lo ngại này đòi hỏi các nền kinh tế phải chủ động xây dựng và triển khai sớm những giải pháp ứng phó, trước khi tình hình được kiểm soát trở lại.

Khói bốc lên sau một vụ nổ tại Thủ đô Tehran (Iran). Ảnh: WANA

Bất ổn lan rộng ngoài dự đoán

Bất ổn hiện nay tại Trung Đông không phải là hiện tượng xuất hiện đột ngột, mà là kết quả của quá trình tích tụ căng thẳng kéo dài nhiều năm giữa các cường quốc khu vực và quốc tế. Khu vực này từ lâu được xem là một trong những điểm nóng địa chính trị của thế giới, nơi lợi ích chiến lược, tôn giáo, năng lượng và an ninh quốc gia đan xen phức tạp.

Vì vậy, sự leo thang quân sự gần đây giữa Hoa Kỳ, Israel và Iran chỉ là một mắt xích mới trong chuỗi căng thẳng dài hạn. Điều khiến cuộc khủng hoảng lần này trở nên đáng chú ý là tốc độ lan tỏa nhanh chóng tới các lĩnh vực kinh tế và xã hội toàn cầu. Khi năng lượng, thương mại và tài chính quốc tế ngày càng gắn kết chặt chẽ, một biến động địa chính trị tại Trung Đông có thể nhanh chóng trở thành vấn đề chung của toàn thế giới.

Theo Reuters, giá dầu Brent đã tăng lên hơn 80 USD/thùng chỉ trong vài ngày, cao hơn khoảng 10 - 13% so với thời điểm trước khi xung đột leo thang. Diễn biến này xảy ra trong bối cảnh các tuyến vận tải chiến lược tại Trung Đông bị đe dọa, đặc biệt là eo biển Hormuz - nơi trung chuyển gần 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu.

Hệ thống logistics và vận tải quốc tế cũng chịu tác động đáng kể khi nhiều tuyến hàng hải và hàng không trong khu vực phải thay đổi lộ trình hoặc tạm dừng hoạt động. Các hãng bảo hiểm hàng hải hủy nhiều hợp đồng bảo hiểm rủi ro chiến tranh đối với tàu thuyền đi qua vùng Vịnh, trong khi không ít chủ tàu tạm thời ngừng khai thác tại khu vực này.

Trong khi đó, các cơ sở năng lượng quan trọng tại Iraq, Qatar và Saudi Arabia cũng bị gián đoạn. Theo Reuters, một số mỏ dầu và cơ sở xuất khẩu tại các quốc gia này đã phải cắt giảm hoặc tạm dừng hoạt động. Đặc biệt, việc Qatar đình chỉ hoạt động khí hóa lỏng (LNG) đã tác động tới 20% nguồn cung LNG toàn cầu, làm gia tăng lo ngại về khủng hoảng năng lượng.

Những gián đoạn này lập tức lan sang chuỗi cung ứng quốc tế. Các quốc gia phụ thuộc nhiều vào năng lượng Trung Đông như Trung Quốc, Ấn Độ và nhiều nền kinh tế châu Á khác buộc phải tìm kiếm nguồn nhập khẩu thay thế. Theo đánh giá của Moody's, rủi ro lớn không chỉ nằm ở nguồn cung dầu khí mà còn ở khả năng xung đột làm thay đổi hành vi thương mại và vận tải trong toàn bộ khu vực châu Á.

Các thị trường chứng khoán lớn trên thế giới cũng phản ứng mạnh trước rủi ro kinh tế và địa chính trị gia tăng. Tại Mỹ, chỉ số Dow Jones có thời điểm giảm hơn 600 điểm trong phiên giao dịch đầu tuần, trong khi S&P 500 và Nasdaq cũng ghi nhận mức sụt giảm đáng kể. Ở châu Á, tình hình còn nghiêm trọng hơn khi chỉ số KOSPI của Hàn Quốc có lúc giảm gần 10%, buộc thị trường phải kích hoạt cơ chế tạm dừng giao dịch.

Các chuyên gia kinh tế nhận định, đây có thể là một trong những cú sốc địa chính trị tác động sâu rộng nhất tới kinh tế toàn cầu trong những năm gần đây, thậm chí tiềm ẩn nguy cơ vượt mức ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng năng lượng sau xung đột Nga - Ukraine.

Kịch bản nào cho tương lai

Dù những tác động ban đầu đã khá rõ ràng, câu hỏi lớn hiện nay là cuộc khủng hoảng này sẽ kéo dài bao lâu và hậu quả kinh tế của nó sâu rộng đến mức nào.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cảnh báo tác động kinh tế toàn cầu phụ thuộc vào ba yếu tố chính: Thời gian kéo dài của chiến sự, mức độ thiệt hại đối với hạ tầng năng lượng và xu hướng giá năng lượng trong thời gian tới. Trước đó, IMF dự báo kinh tế toàn cầu có thể tăng trưởng khoảng 3,3% trong năm 2026, song các cú sốc mới đang làm gia tăng rủi ro đối với triển vọng này.

Một trong những mối lo lớn nhất là lạm phát. Giá dầu tăng mạnh thường kéo theo chi phí vận tải, sản xuất và sinh hoạt leo thang. Các nhà phân tích nhận định, nếu xung đột kéo dài và làm gián đoạn nguồn cung dầu trong thời gian dài hơn, giá có thể vượt mốc 100 USD/thùng. Khi đó, nhiều nền kinh tế nhập khẩu năng lượng, đặc biệt tại châu Á và châu Âu, sẽ phải đối mặt với áp lực lạm phát mới.

Chuyên gia kinh tế trưởng Jan Hatzius của Goldman Sachs cảnh báo cú sốc dầu mỏ từ xung đột Trung Đông có thể làm chệch hướng quá trình phục hồi “Goldilocks” - giai đoạn tăng trưởng ổn định đi kèm lạm phát thấp mà kinh tế toàn cầu đang hướng tới. Không chỉ dừng ở lạm phát, các nền kinh tế mới nổi còn có thể chịu tác động mạnh hơn khi cú sốc năng lượng gây áp lực lên cán cân thanh toán, tỉ giá và dòng vốn quốc tế.

Tuy nhiên, cũng xuất hiện những yếu tố tích cực khi một số chuyên gia cho rằng kinh tế toàn cầu hiện có khả năng chống chịu tốt hơn so với các cuộc khủng hoảng trước. Việc đa dạng hóa nguồn cung, tăng dự trữ dầu chiến lược và sản lượng năng lượng gia tăng tại Hoa Kỳ có thể giúp giảm bớt tác động trong ngắn hạn. Bên cạnh đó, sự phát triển của các công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và tự động hóa, đang tạo thêm động lực tăng trưởng, qua đó phần nào bù đắp các cú sốc địa chính trị.

Dù vậy, nhiều chuyên gia đồng thuận rằng rủi ro lớn nhất vẫn nằm ở khả năng xung đột lan rộng trong khu vực Trung Đông. Nếu các tuyến vận tải chiến lược bị gián đoạn kéo dài hoặc các cơ sở năng lượng trọng yếu tiếp tục bị tấn công, hệ quả đối với kinh tế toàn cầu sẽ nghiêm trọng hơn nhiều.

Trong bối cảnh đó, các nền kinh tế cần chủ động nâng cao năng lực chống chịu. Ưu tiên hàng đầu là bảo đảm an ninh năng lượng thông qua đa dạng hóa nguồn cung, tăng dự trữ chiến lược và thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo nhằm giảm phụ thuộc vào các khu vực dễ xảy ra xung đột.

Song song với đó, việc củng cố chuỗi cung ứng là yêu cầu cấp thiết. Doanh nghiệp và chính phủ cần xây dựng hệ thống linh hoạt hơn, giảm lệ thuộc vào một tuyến vận tải hay một thị trường duy nhất, mở rộng mạng lưới đối tác và thiết lập các trung tâm logistics thay thế để duy trì dòng chảy thương mại khi xảy ra gián đoạn.

Ổn định thị trường tài chính cũng đóng vai trò quan trọng. Các ngân hàng trung ương cần theo dõi sát diễn biến giá năng lượng và lạm phát để điều chỉnh chính sách tiền tệ phù hợp, tránh để cú sốc chi phí lan rộng sang các lĩnh vực khác. Đồng thời, những gói hỗ trợ có mục tiêu đối với ngành dễ tổn thương sẽ góp phần hạn chế tác động tiêu cực đến tăng trưởng.

Trên hết, hợp tác quốc tế là yếu tố then chốt. Trong một thế giới liên kết chặt chẽ, khủng hoảng năng lượng và thương mại không thể được giải quyết đơn lẻ. Việc tăng cường phối hợp giữa các quốc gia nhằm ổn định thị trường, bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì các tuyến vận tải chiến lược sẽ giúp kinh tế toàn cầu vượt qua giai đoạn bất định hiện nay.

Nhìn tổng thể, cuộc khủng hoảng mới tại Trung Đông đang tạo ra vòng xoáy bất định đối với kinh tế thế giới. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn trên đà phục hồi, bất kỳ cú sốc nào cũng có thể làm thay đổi đáng kể triển vọng tăng trưởng. Nếu không sớm được kiểm soát, những biến động tại khu vực chiến lược này rất có thể lan rộng, kéo theo một chu kỳ bất ổn mới của hệ thống kinh tế - xã hội toàn cầu.

(Theo Euronews, IndraStra, Washington Post)

Hoàng Linh