Xung đột Trung Đông dấy lên nguy cơ tăng giá lương thực toàn cầu

Vùng Vịnh Ba Tư là một trong những trung tâm sản xuất phân bón quan trọng nhất của thế giới, đặc biệt là các loại phân bón nitơ.

Xung đột tại Trung Đông đang đe dọa chuỗi cung ứng phân bón trên toàn cầu. Nguồn: Gil Gullickson

Phân bón nitơ về bản chất là khí tự nhiên được chuyển đổi thành chất dinh dưỡng cho cây trồng. Các loại phân bón này nuôi dưỡng những cây trồng tạo ra khoảng một nửa nguồn cung lương thực toàn cầu.

Trong khi nhiều nhà máy tại Vùng Vịnh vẫn tiếp tục sản xuất, việc vận chuyển sản phẩm của họ ra thế giới đang gặp trở ngại lớn.

Eo biển Hormuz - tuyến đường biển hẹp nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương - gần như bị tê liệt. Việc giao thông hàng hải qua tuyến đường này đình trệ cũng là nguyên nhân chính khiến giá dầu và khí đốt tăng vọt trong những ngày gần đây.

Nếu tuyến đường này tiếp tục bị phong tỏa, giá của các loại phân bón chủ chốt và các hóa chất dùng để sản xuất chúng có thể tăng mạnh. Điều đó có thể buộc nông dân phải giảm lượng phân bón sử dụng, kéo theo nguy cơ giảm sản lượng nông nghiệp và đẩy giá thực phẩm lên cao.

“Đây là tin rất xấu - không còn cách nào khác để nói,” Chris Lawson, Phó Chủ tịch phụ trách tình báo thị trường và giá cả tại CRU Group, cho biết. “Thế giới phụ thuộc rất nhiều vào phân bón và các nguyên liệu liên quan được cung cấp từ khu vực này.”

Những cú sốc tương tự đã từng xảy ra. Khi xung đột Nga - Ukraine nổ ra năm 2022, nguồn cung lúa mì và ngũ cốc từ hai quốc gia xuất khẩu lớn bị gián đoạn, khiến tình trạng thiếu bánh mì xuất hiện từ Tây Phi đến Nam Á. Nga và Ukraine cũng là những nhà sản xuất phân bón lớn, khiến giá phân bón tăng mạnh và buộc nông dân phải giảm sử dụng.

Hệ quả là sản lượng thu hoạch giảm ở nhiều nơi.

Các chuyên gia cho rằng biến động mới tại Trung Đông có thể gây tác động thậm chí lớn hơn đối với thị trường phân bón.

“Khối lượng bị ảnh hưởng lần này, về tiềm năng, còn lớn hơn so với cuộc xung đột Nga - Ukraine,” Sarah Marlow, Tổng biên tập mảng phân bón toàn cầu tại Argus Media cho biết. “Có nhiều quốc gia sản xuất cùng bị ảnh hưởng.”

Phân bón được chia thành ba nhóm chính cung cấp dưỡng chất cho đất: Nitơ, phốt pho và kali. Năm quốc gia xuất khẩu phân bón quan trọng - Iran, Ả rập Saudi, Qatar, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất và Bahrain phụ thuộc rất lớn vào eo biển Hormuz để vận chuyển sản phẩm ra thế giới.

Theo dữ liệu của Hiệp hội Phân bón Quốc tế, các quốc gia này cung cấp hơn một phần ba lượng urê giao dịch toàn cầu - dạng phân bón nitơ phổ biến nhất và gần một phần tư nguồn cung amoniac.

Ngoài ra, họ cũng sản xuất gần một phần năm lượng phân bón phốt phát của thế giới.

Một nguồn cung urê lớn, QatarEnergy, đã buộc phải ngừng sản xuất trong tuần qua sau khi mất quyền tiếp cận khí tự nhiên do các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa. Một số nhà máy khác vẫn tiếp tục hoạt động, tích trữ sản phẩm tại các cảng trong khi chờ hoạt động vận chuyển được nối lại.

“Không ai biết tình trạng này sẽ kéo dài bao lâu và liệu có còn đủ không gian lưu trữ hay không,” Laura Cross, Giám đốc tình báo thị trường tại Hiệp hội Phân bón Quốc tế, cho biết.

Đối với nhiều chuyên gia, cuộc khủng hoảng đang hình thành là lời cảnh báo về sự phụ thuộc quá mức của thế giới vào một số ít khu vực sản xuất phân bón.

“Giải pháp dài hạn là không phụ thuộc vào phân bón phải vận chuyển qua eo biển Hormuz,” Raj Patel, nhà kinh tế chính trị tại Đại học Texas ở Austin, cho biết. “Chúng ta đã trở nên phụ thuộc quá nhiều vào các nguồn nhập khẩu này.”

Theo Patel, một số quốc gia như Ấn Độ và Brazil đang tìm cách giảm phụ thuộc vào phân bón nhập khẩu bằng cách đa dạng hóa cây trồng và bổ sung các dưỡng chất sẵn có tại địa phương.“Chuyển sang sản xuất bền vững hơn là thay đổi dài hạn mà chúng ta cần.”

Tuy nhiên, những giải pháp dài hạn đó không thể giải quyết vấn đề trước mắt là đảm bảo nguồn phân bón cho vụ mùa năm nay.

Thời điểm của cuộc khủng hoảng đặc biệt đáng lo ngại đối với nông dân ở Bắc bán cầu, khi họ đang chuẩn bị bón phân cho các vụ gieo trồng mùa xuân.

Ấn Độ là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất. Nước này thường nhập khoảng 40% lượng urê và phân bón phốt phát từ các nhà cung cấp ở Trung Đông.

Trong khi đó, lựa chọn thay thế rõ ràng nhất - Trung Quốc, lại không dễ tiếp cận. Chính phủ Trung Quốc đã áp đặt các hạn chế đối với xuất khẩu phân bón từ năm ngoái nhằm bảo vệ nguồn cung trong nước.

Các thị trường đã bắt đầu phản ứng. Trong tuần qua, giá urê tại Ai Cập - một thị trường tham chiếu quan trọng đã tăng từ 485 USD mỗi tấn lên 665 USD mỗi tấn, tương đương mức tăng khoảng 37%, theo Argus.

Mức giá này vẫn thấp hơn so với hơn 1.000 USD mỗi tấn từng ghi nhận sau khi cuộc xung đột Nga - Ukraine bùng phát. Tuy nhiên, nếu nguồn cung từ Vùng Vịnh tiếp tục bị gián đoạn, nguy cơ giá tăng mạnh tương tự hoàn toàn có thể xảy ra.

Giá phân bón tăng kéo dài có thể buộc các chính phủ ở Nam Á và châu Phi cận Sahara phải trợ cấp chi phí trồng trọt nếu không giá lương thực sẽ tăng mạnh, làm trầm trọng thêm gánh nặng nợ của nhiều quốc gia thu nhập thấp.

Trên phạm vi toàn cầu, giá phân bón tăng cao có thể làm giảm năng suất, thu hẹp nguồn cung và đẩy giá thực phẩm lên cao.“Giá thực phẩm sẽ tăng,” Jan Willem Erisman, chuyên gia phân bón tại Đại học Leiden ở Hà Lan, nhận định.

Một yếu tố khác cũng gây lo ngại là lưu huỳnh - sản phẩm phụ của quá trình tinh chế dầu và khí đốt - được sử dụng để sản xuất phân bón phốt phát. Theo CRU Group, gần một nửa lượng lưu huỳnh của thế giới hiện nằm ở phía bên kia eo biển Hormuz, gần như bị mắc kẹt.

Nếu nguồn cung lưu huỳnh tiếp tục bị gián đoạn, tác động sẽ đặc biệt rõ tại Morocco, nơi các nhà máy sử dụng chất này để sản xuất phân bón phốt phát.

“Lưu huỳnh về cơ bản là mặt hàng dễ bị tổn thương nhất,” Lawson của CRU Group cho biết. “Thật đáng kinh ngạc khi thấy nhiều thị trường khác nhau phụ thuộc vào lưu huỳnh như một nguyên liệu thô đến vậy.”

Cuộc khủng hoảng mới đang cho thấy một thực tế quen thuộc của nền kinh tế toàn cầu: Các chuỗi cung ứng quan trọng, từ năng lượng đến lương thực, vẫn phụ thuộc lớn vào một số điểm nghẽn địa lý. Và khi những điểm nghẽn đó bị gián đoạn, tác động có thể lan rộng tới mọi bàn ăn trên thế giới.

Ngọc Lâm