Xuất khẩu sầu riêng: Vì sao thành - bại do mã số vùng trồng?

Ngày 30/7, tại TPHCM, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội nghị với các Hiệp hội ngành hàng về thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 6 tháng cuối năm 2026.

Thủ tục phức tạp, đứt gãy liên kết

Ông Nguyễn Thanh Bình - Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam - cho biết, vấn đề cấp và quản lý mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói vẫn là một rào cản lớn. Thủ tục hồ sơ còn phức tạp khiến người dân chưa hiểu hết quy trình, tốn nhiều thời gian và đôi khi làm giảm niềm tin vào cơ quan chuyên môn.

Ông Bình nói rằng, thực tế sản xuất rau quả trong nước cũng còn nhiều điểm chênh lệch so với quy định trong các nghị định ký kết với thị trường nhập khẩu.

Các quy định thường yêu cầu vùng trồng được cấp mã số phải canh tác chuyên canh, trong khi phần lớn diện tích sầu riêng ở Tây Nguyên hiện nay lại trồng xen canh với các cây công nghiệp, nông nghiệp khác. Điều này dẫn đến chất lượng sản phẩm không đồng đều trong cùng một vùng và rủi ro vi phạm của một người có thể ảnh hưởng tiêu cực đến toàn bộ mã số vùng trồng.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội nghị với các Hiệp hội ngành hàng về thúc đẩy xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 6 tháng cuối năm.

Theo ông Bình, sự liên kết giữa chủ mã số vùng trồng và doanh nghiệp trong chuỗi giá trị vẫn thiếu bền vững. Các tranh chấp chậm được giải quyết triệt để do chế tài chưa đủ mạnh, dẫn đến tình trạng “bẻ kèo” khi thị trường biến động, cùng với nạn mua bán giả mạo mã số vùng trồng gây bức xúc và lo ngại mất thị trường.

Một điểm nghẽn nghiêm trọng khác là công tác quản lý mua bán, sử dụng vật tư nông nghiệp và hóa chất bảo quản chưa đủ chặt chẽ. Nguyên nhân này dẫn đến tình trạng nông sản bị dính hóa chất cấm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay kim loại nặng, làm hàng hóa bị trả lại hoặc tiêu hủy, gây ảnh hưởng xấu đến uy tín thương hiệu nông sản Việt Nam.

Theo ông Lê Anh Trung - Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đắk Lắk, địa phương hiện có khoảng 45.000 ha sầu riêng, gần 30.000ha đang cho thu hoạch với sản lượng ước khoảng 500.000 tấn trong năm 2026.

Đắk Lắk đã được cấp khoảng 280 mã số vùng trồng với diện tích gần 10.000 ha và 42 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của tỉnh đạt khoảng 1,1 tỷ USD, chiếm gần 30% tổng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của cả nước.

Tuy nhiên, ông Trung lưu ý yêu cầu của thị trường nhập khẩu ngày càng khắt khe, khiến việc duy trì điều kiện của mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và an toàn thực phẩm trở thành yếu tố quyết định khả năng xuất khẩu.

Cấp bách tháo gỡ điểm nghẽn

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, từ ngày 1/8 sẽ áp dụng quy trình cấp mã số vùng trồng mới.

Nông dân thu hoạch sầu riêng.

Theo ông Hiệp, quy trình cấp mã số vùng trồng lần này sẽ được đơn giản hóa tối đa, hoàn toàn dựa trên định danh thửa đất và thực hiện trực tuyến qua Cổng dịch vụ công quốc gia. Người dân chỉ cần lên hệ thống kê khai, với nhu cầu tiêu thụ nội địa (không xuất khẩu), mã số sẽ được cấp nhanh chóng chỉ sau 3 ngày dưới hình thức hậu kiểm.

Với nhu cầu xuất khẩu, hệ thống sẽ thực hiện tiền kiểm trong vòng 10 ngày nhằm đáp ứng yêu cầu khắt khe từ các thị trường nhập khẩu, đơn cử như Trung Quốc yêu cầu chính quyền địa phương phải kiểm tra, xác nhận thực tế việc kê khai và quy trình sản xuất trước khi gửi dữ liệu sang nước bạn.

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp cũng nhấn mạnh, mặc dù thủ tục đã được đơn giản hóa, người dân vẫn cần chủ động liên kết, liên doanh để hình thành các vùng trồng đủ lớn, áp dụng đồng bộ quy trình công nghệ nhằm kiểm soát tốt an toàn thực phẩm và dư lượng hóa chất. Về vấn đề kiểm soát chất lượng, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng như Cadimi, Bộ đã chỉ đạo Cục Bảo vệ thực vật triển khai các giải pháp rất mới.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tăng trưởng GDP toàn ngành 6 tháng đầu năm đạt 3,8 - 3,85%, vượt mục tiêu 3,5% Chính phủ giao. Kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt khoảng 36 tỷ USD, tăng 6% so với cùng kỳ. Nhiều ngành hàng như rau quả, thủy sản, hạt tiêu, gỗ và sản phẩm gỗ vẫn duy trì tăng trưởng. Đặc biệt, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản, lâm sản và thủy sản chính thức vận hành từ ngày 1/7, góp phần nâng cao tính minh bạch, chất lượng và năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Uyên Phương