Vụ Kiểm sát giải quyết khiếu nại, tố cáo về tư pháp: Phát huy nguồn tin, cụ thể hóa Nghị quyết 205

TS. Mai Thị Nam, Kiểm sát viên cao cấp, Vụ trưởng Vụ Kiểm sát giải quyết khiếu nại, tố cáo về tư pháp (Vụ 12), Viện Kiểm sát nhân dân tối cao.

Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công, đã mở ra một phương thức mới để bảo vệ những lợi ích vượt ra ngoài phạm vi của từng cá nhân, tổ chức.

Để cơ chế này đi vào thực tiễn, yêu cầu đặt ra không chỉ ở khâu khởi kiện, mà còn ở khả năng phát hiện sớm nguồn tin.

Với chức năng kiểm sát và giải quyết khiếu nại, tố cáo về tư pháp, Vụ Kiểm sát giải quyết khiếu nại, tố cáo về tư pháp (Vụ 12) - VKSND tối cao, có điều kiện phát huy nguồn thông tin từ đơn, thư, tiếp công dân và hoạt động kiểm sát, từng bước hình thành một kênh nhận diện, kết nối thông tin phục vụ bảo vệ lợi ích công.

Đây cũng là hướng cụ thể hóa Nghị quyết 205, gắn với yêu cầu đổi mới phương thức quản trị và chuyển đổi số theo Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Nghị quyết 205 đặt ra yêu cầu mới từ khâu phát hiện nguồn tin

Nghị quyết số 205/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, quy định việc thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương, hoặc bảo vệ lợi ích công. Đây là cơ chế đặc biệt, chỉ được thực hiện khi đáp ứng các điều kiện luật định và sau khi các chủ thể có quyền, trách nhiệm khởi kiện đã được Viện Kiểm sát thông báo, kiến nghị, nhưng không có chủ thể nào khởi kiện. Hướng dẫn thi hành cũng nhấn mạnh yêu cầu tuân thủ Nghị quyết 205, pháp luật tố tụng dân sự và bảo đảm phối hợp giữa Viện Kiểm sát, Tòa án, cùng các cơ quan, tổ chức liên quan.

Điểm mới này làm xuất hiện một yêu cầu rất thực tiễn: Muốn lựa chọn đúng vụ việc, thì trước hết phải có nguồn tin đủ sớm, đủ tin cậy và được nhận diện đúng. Nguồn tin có thể đến từ nhiều kênh, trong đó công tác tiếp công dân, tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn và kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo về tư pháp là một kênh có giá trị đặc thù.

Trong đời sống, một vấn đề có tính chất công ích thường không xuất hiện ngay dưới tên gọi “vụ án công ích”. Nó có thể bắt đầu bằng một đơn khiếu nại, một tố cáo, một phản ánh của người dân, hoặc một vụ việc tưởng như chỉ liên quan đến quyền lợi của một cá nhân. Chính quá trình xử lý, đối chiếu và tổng hợp thông tin mới có thể làm rõ phạm vi ảnh hưởng rộng hơn của vụ việc.

Vụ 12 và lợi thế từ nguồn thông tin khiếu nại, tố cáo

Vụ Kiểm sát giải quyết khiếu nại, tố cáo về tư pháp (Vụ 12), với chức năng được giao, thường xuyên tiếp cận các nguồn thông tin từ tiếp công dân, tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn; kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp; tổng hợp tình hình vi phạm và những vấn đề nổi lên qua thực tiễn.

Đây là lợi thế nghiệp vụ đặc thù. Thông tin từ khiếu nại, tố cáo thường phản ánh trực tiếp những bất cập, tranh chấp, vi phạm, hoặc nguy cơ xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp. Một đơn thư riêng lẻ có thể chỉ phản ánh lợi ích của một người, nhưng khi đặt trong mối liên hệ với các vụ việc khác, có thể cho thấy dấu hiệu tác động đến nhiều người hoặc đến lợi ích chung.

Vì vậy, thực hiện Nghị quyết 205 đặt ra yêu cầu đối với Vụ 12 là không chỉ xử lý thông tin theo từng hồ sơ, mà còn phải nâng cao năng lực nhận diện vấn đề từ thông tin. Trọng tâm không phải mở rộng chức năng của Vụ 12, mà phát huy tốt hơn chức năng đang được giao.

Trọng tâm không phải mở rộng chức năng của Vụ 12, mà phát huy tốt hơn chức năng đang được giao.

Từ một đơn thư đến nhận diện một vấn đề có lợi ích công

Nhận diện nguồn tin phục vụ tố tụng công ích cần được thực hiện thận trọng, khách quan, có căn cứ. Không phải mọi khiếu nại, tố cáo có nội dung liên quan đến nhiều người đều là vụ việc công ích; ngược lại, một thông tin ban đầu tưởng như chỉ liên quan đến cá nhân vẫn có thể đặt ra vấn đề rộng hơn nếu có dấu hiệu ảnh hưởng đến cộng đồng hoặc nhóm dễ bị tổn thương.

Có thể chú ý các dấu hiệu như: Phạm vi ảnh hưởng rộng; có nhiều người cùng phản ánh; nguy cơ thiệt hại kéo dài hoặc khó khắc phục; liên quan đến đất đai, tài sản công, tài nguyên, môi trường, di sản văn hóa, an toàn thực phẩm, dược phẩm, quyền lợi người tiêu dùng; hoặc liên quan trực tiếp đến quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương theo Nghị quyết 205.

Các dấu hiệu này chỉ có giá trị hỗ trợ phân loại, cảnh báo và chuyển thông tin. Việc kết luận một vụ việc có thuộc phạm vi khởi kiện công ích hay không, có đủ điều kiện khởi kiện hay không phải được xem xét theo đúng quy định của Nghị quyết 205 và pháp luật có liên quan.

Không làm thay chức năng, nhưng phải làm tốt vai trò kết nối

Việc phát huy nguồn tin từ khiếu nại, tố cáo chỉ hiệu quả khi bảo đảm nguyên tắc phân công, phối hợp rõ ràng giữa các đơn vị. Theo định hướng tổ chức thực hiện hiện nay, Vụ 9 là đơn vị chủ trì, đầu mối đối với công tác liên quan đến vụ việc có yếu tố xâm phạm lợi ích công để tiến tới khởi kiện công ích.

Trong chuỗi đó, Vụ 12 cần phát huy đúng vai trò của mình: phát hiện thông tin từ nguồn khiếu nại, tố cáo; phân loại, nhận diện dấu hiệu; chuyển, trao đổi với đơn vị có thẩm quyền; phối hợp và theo dõi kết quả trong phạm vi nhiệm vụ được giao. Vụ 12 không thay thế đơn vị chủ trì đánh giá điều kiện khởi kiện, không quyết định trước về việc khởi kiện, mà tạo ra một kênh đầu vào có chất lượng.

Một cơ chế phối hợp hiệu quả cần bảo đảm thông tin được chuyển đúng đầu mối, có nội dung đủ để nghiên cứu, có cơ chế phản hồi và có khả năng tổng hợp kết quả. Nếu chỉ chuyển đơn mà không có phản hồi, nguồn tin sẽ khó được khai thác thành giá trị nghiệp vụ. Nếu mỗi đơn vị xử lý thông tin theo cách riêng, nguy cơ bỏ sót hoặc trùng lặp cũng tăng lên.

Vụ 12 cần phát huy đúng vai trò của mình: phát hiện thông tin từ nguồn khiếu nại, tố cáo; phân loại, nhận diện dấu hiệu; chuyển, trao đổi với đơn vị có thẩm quyền; phối hợp và theo dõi kết quả trong phạm vi nhiệm vụ được giao.

Hình thành quy trình từ phát hiện đến kết nối thông tin

Từ chức năng thực tiễn, có thể nghiên cứu hoàn thiện quy trình theo hướng: Tiếp nhận thông tin – phân loại đơn – nhận diện dấu hiệu liên quan đến lợi ích công hoặc nhóm dễ bị tổn thương – kiểm tra, xác minh thông tin ban đầu theo thẩm quyền – chuyển, trao đổi với đơn vị có chức năng về tố tụng công ích – theo dõi kết quả xử lý.

Quy trình này giúp phân biệt rõ hai tầng nhiệm vụ. Tầng thứ nhất là phát hiện và kết nối thông tin, thuộc lợi thế của công tác khiếu nại, tố cáo. Tầng thứ hai là đánh giá pháp lý, xác định điều kiện và thực hiện các bước tố tụng theo Nghị quyết 205, thuộc đơn vị có thẩm quyền.

Sự phân định này vừa tránh chồng lấn chức năng, vừa tạo điều kiện để các đơn vị bổ trợ cho nhau. Vụ 12 càng làm tốt khâu nhận diện, nguồn thông tin đầu vào càng có chất lượng; đơn vị chủ trì càng có điều kiện tập trung vào đánh giá pháp lý và tổ chức thực hiện các bước tiếp theo.

Nghị quyết 57-NQ/TW: Chuyển dữ liệu khiếu nại, tố cáo thành nguồn cảnh báo sớm

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là yêu cầu chiến lược. Nghị quyết nhấn mạnh đổi mới phương thức quản trị, khai thác hiệu quả dữ liệu và ứng dụng khoa học, công nghệ vào hoạt động quản lý. 

Đối với Vụ 12, tinh thần đó có thể được cụ thể hóa từ chính dữ liệu khiếu nại, tố cáo. Nếu thông tin về lĩnh vực vụ việc, địa bàn, cơ quan liên quan, nhóm đối tượng, số lượng người phản ánh, tình trạng giải quyết, phạm vi ảnh hưởng và mối liên hệ giữa các vụ việc được chuẩn hóa, dữ liệu đơn thư sẽ không chỉ phục vụ lưu trữ hồ sơ mà có thể trở thành nguồn cảnh báo.

Khi dữ liệu được quản trị tốt, có thể phát hiện các vụ việc có nội dung tương đồng, những vấn đề lặp lại ở một địa bàn hoặc nhóm vụ việc có dấu hiệu liên quan. Đây là bước chuyển từ “quản lý đơn”, sang “quản trị thông tin”.

Xa hơn, có thể nghiên cứu các công cụ số, kể cả trí tuệ nhân tạo, để hỗ trợ phân loại, tìm kiếm, liên kết và cảnh báo. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ; việc xác minh, đánh giá chứng cứ và kết luận pháp lý phải do người có thẩm quyền thực hiện. Dữ liệu cũng phải được quản lý phù hợp với yêu cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân, bí mật nhà nước và an toàn thông tin.

Từ giải quyết từng đơn đến phát hiện vấn đề từ thực tiễn

Một yêu cầu có ý nghĩa đối với công tác của Vụ 12 trong giai đoạn mới là từng bước chuyển từ tư duy “giải quyết đơn”, sang tư duy “phát hiện vấn đề”. Hai yêu cầu này không đối lập. Giải quyết đúng từng đơn là nền tảng; còn tổng hợp, phân tích những vụ việc đã giải quyết giúp nhận diện các vấn đề có tính hệ thống.

Nếu nhiều người phản ánh cùng một loại vấn đề, cần đặt câu hỏi, liệu phía sau các đơn thư có phải là một nguy cơ chung hay không? Nếu một lĩnh vực liên tục xuất hiện khiếu nại, tố cáo có nội dung tương tự, cần xem xét nguyên nhân và phạm vi tác động. Nếu một vụ việc liên quan đến nhóm dễ bị tổn thương, cần quan tâm liệu quyền dân sự của nhóm đó có đang bị ảnh hưởng ở mức cần thiết phải có cơ chế bảo vệ đặc biệt hay không?

Cách tiếp cận này giúp công tác khiếu nại, tố cáo phát huy vai trò không chỉ là hoạt động giải quyết hậu quả mà còn là kênh phát hiện sớm vấn đề. Đây cũng là điểm kết nối trực tiếp với cơ chế bảo vệ lợi ích công theo Nghị quyết 205.

Đưa Nghị quyết 205 vào thực tiễn từ những nguồn thông tin gần dân

Nghị quyết 205 tạo ra cơ chế pháp lý mới, nhưng hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào khả năng phát hiện đúng vụ việc và tổ chức thực hiện đúng điều kiện, trình tự pháp luật. Vì vậy, cần phát huy mạng lưới tiếp công dân, tiếp nhận đơn và hoạt động kiểm sát ở các cấp như một nguồn thông tin từ cơ sở.

Thông tin từ địa phương, khi được chuẩn hóa và kết nối, có thể giúp VKSND tối cao nhìn thấy những vấn đề không thể hiện đầy đủ nếu chỉ xem xét từng hồ sơ riêng lẻ. Ngược lại, hướng dẫn và phản hồi từ cấp trên sẽ giúp cơ sở nâng cao chất lượng nhận diện, tránh chuyển những thông tin không phù hợp và tập trung hơn vào những vụ việc có dấu hiệu đáng chú ý.

Đây là dòng thông tin hai chiều: Từ người dân và cơ sở lên cơ quan có thẩm quyền; từ kết quả xử lý trở lại cơ sở để theo dõi, rút kinh nghiệm. Khi dòng thông tin vận hành thông suốt, cơ chế tố tụng công ích sẽ có thêm một nền tảng thông tin thực tiễn.

Cụ thể hóa Nghị quyết 205 bằng chính chức năng của Vụ 12

Thực hiện Nghị quyết 205 không có nghĩa mỗi đơn vị phải thực hiện tất cả các khâu của tố tụng công ích. Điều quan trọng là mỗi đơn vị cụ thể hóa Nghị quyết bằng chính chức năng, nhiệm vụ được giao và phối hợp với các đơn vị khác trong một quy trình thống nhất.

Đối với Vụ 12, sự cụ thể hóa đó trước hết nằm ở việc nâng cao chất lượng tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn; phát hiện dấu hiệu có giá trị cảnh báo; tổng hợp những vấn đề nổi lên; kết nối nguồn tin với đúng đơn vị có thẩm quyền và theo dõi kết quả trong phạm vi chức năng.

Đó là cách làm vừa thiết thực, vừa không làm phát sinh sự chồng lấn. Nguồn tin khiếu nại, tố cáo được xem như một đầu vào quan trọng; đơn vị chủ trì tố tụng công ích tiếp tục đánh giá và xử lý theo quy định; các cấp kiểm sát phối hợp cung cấp thông tin từ cơ sở. Mỗi khâu được thực hiện đúng chức năng sẽ tạo thành một chuỗi bảo vệ lợi ích công thống nhất.

Từ một đơn thư đến một cơ chế bảo vệ lợi ích công

Từ góc nhìn của công tác khiếu nại, tố cáo, giá trị lớn nhất của việc thực hiện Nghị quyết 205 không chỉ nằm ở số lượng vụ việc được phát hiện, hay số vụ án được khởi kiện, mà còn ở việc hình thành một phương thức chủ động nhận diện vấn đề từ thực tiễn.

Một đơn thư có thể phản ánh một vụ việc. Nhiều đơn thư có thể cho thấy một vấn đề. Một vấn đề có phạm vi ảnh hưởng rộng có thể đặt ra yêu cầu bảo vệ lợi ích công. Quá trình từ thông tin ban đầu đến hành động pháp lý cần được tổ chức chặt chẽ, đúng chức năng và có cơ chế phối hợp rõ ràng.

Trong tiến trình đó, Vụ 12 có thể phát huy vai trò đặc thù của mình: Là nơi tiếp nhận và xử lý một nguồn thông tin gần dân, giàu dữ liệu thực tiễn; từ đó góp phần nhận diện những vấn đề có ý nghĩa rộng hơn một vụ việc riêng lẻ.

Gắn Nghị quyết 205 với Nghị quyết 57-NQ/TW cũng mở ra hướng phát triển mới: Từ dữ liệu khiếu nại, tố cáo đến dữ liệu phục vụ cảnh báo, từ xử lý hồ sơ đến quản trị thông tin, từ phản ứng sau khi vụ việc xảy ra đến chủ động nhận diện nguy cơ. Đây là quá trình cần được thực hiện từng bước, bảo đảm đúng pháp luật, bảo vệ thông tin và không làm thay đổi thẩm quyền của các cơ quan, đơn vị.

TS. Mai Thị Nam - Kiểm sát viên cao cấp,
Vụ trưởng Vụ Kiểm sát giải quyết khiếu nại, tố cáo về tư pháp (Vụ 12) - VKSND tối cao