Vĩnh biệt Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng - người lưu giữ hồn cốt Hà Nội qua các bức ảnh

NSNA Quang Phùng sinh năm 1932, nhà ở phố Hàng Gai - Hà Nội. Đầu những năm 1950, ông tham gia vào các hội, đoàn học sinh, sinh viên cứu quốc đi đầu trong các cuộc biểu tình phản đối chế độ thực dân Pháp. Năm 21 - 22 tuổi, vì giỏi tiếng Anh, tiếng Pháp, biết chụp ảnh, biết đánh máy chữ, ông tham gia giúp việc cho Ủy ban quốc tế về Giám sát và Kiểm soát tại Việt Nam với nhiệm vụ ghi lại hình ảnh quân đội Pháp trong hai ngày trước khi quân ta tiếp quản Thủ đô. Chính vì thế, ngày 10-10-1954, ông là một trong số ít người Việt Nam có được những tấm ảnh sống động về đoàn quân chiến thắng tiến về Hà Nội.

Trong những năm tháng tiếp theo, ông tiếp tục ghi lại nhiều sự kiện và khoảnh khắc đáng nhớ của Hà Nội. Trong đó có những hình ảnh về cuộc chiến tranh chống Mỹ, chuyến thăm Hà Nội của nữ diễn viên điện ảnh Mỹ Jane Fonda năm 1972 và đặc biệt là những ngày tháng 12/1972, khi quân dân Thủ đô làm nên chiến thắng “Điện Biên Phủ trên không”.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng tại nhà riêng năm 2025. Ảnh: Xuân Chính

Năm 1970, ông về công tác tại Bộ Ngoại giao, phát huy vốn ngoại ngữ, kiến thức văn hóa và nhiếp ảnh để phục vụ công tác đối ngoại. Trước đó, ông từng làm việc tại Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam, tham gia giảng dạy về phong tục, tập quán và lịch sử Việt Nam cho Đại sứ Nhật Bản. Ông cũng có nhiều đóng góp trong lĩnh vực dịch thuật, trong đó có bản dịch tác phẩm Con đường sấm sét.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng là người dành cả cuộc đời cho việc tìm kiếm những khuôn hình về Hà Nội. Bắt đầu với chiếc máy ảnh phim đến máy số và rồi là chiếc Leica nhỏ gọn trong những năm cuối đời, phương tiện có thể thay đổi nhưng tình yêu với Hà Nội và quan niệm về nhiếp ảnh của ông gần như không đổi. Ông cho rằng, các bức ảnh cần mang tính tư liệu lịch sử, đặc biệt với những câu chuyện về Hà Nội.

Bức ảnh "Những đứa trẻ bên Hồ Gươm" được NSNA Quang Phùng chụp vào sáng ngày 10-10-1954 lịch sử.

Chính vì thế, ông lặng lẽ đi qua các con phố, quan sát con người và cuộc sống, rồi lưu lại những khoảnh khắc mà nếu không có chiếc máy ảnh, có thể sẽ biến mất theo thời gian. Hồ Gươm là nơi in dấu nhiều nhất bước chân của nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng. Tại đây, ông đã có những hình ảnh về cuộc sống của những người bán hàng rong, của những em bé đánh giày - một góc nhìn không né tránh hiện thực nhưng giàu tính nhân văn. Ông không tìm kiếm vẻ đẹp thuần túy, mà thông qua những khuôn hình, nghệ sĩ nhiếp ảnh muốn đề cập tới các vấn đề xã hội. Các tác phẩm về phòng, chống ma túy của ông từng tạo được hiệu ứng xã hội đáng kể.

Với hàng vạn bức ảnh về Hà Nội đã chụp, với vạn dặm mà ông đã đi qua những con phố của Hà Nội, nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng đúc kết về hồn cốt của Hà Nội rất giản đơn. Theo ông, hồn cốt của Hà Nội nằm ở con người. "Người Hà Nội lương thiện, trung thực và hòa nhã. Hết sức nhân văn. Đi nhẹ nói khẽ, không gây gổ ngoài đường. Người Hà Nội chuộng sự tinh tế, cái gì các cụ để lại là gìn giữ, chăm chút", ông chia sẻ.

Hồ Gươm là nơi in dấu chân người nghệ sĩ nhiếp ảnh đã sống gần trọn 1 thế kỷ

Năm 2011, nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng cho ra mắt cuốn sách ảnh "Dạo quanh Hồ Gươm", in song ngữ Việt - Anh, tập hợp gần 100 bức ảnh chọn lọc trong mấy ngàn file ảnh về Hồ Gươm - Hà Nội. Mỗi bức ảnh chứa đựng tình yêu nặng sâu, tinh tế mà chan chứa nỗi niềm, ký ức với Hà Nội dấu yêu. Cuốn sách còn là nguồn tư liệu độc đáo khi đăng tải một số bức ảnh chân dung Đại tướng Võ Nguyên Giáp, nhạc sĩ Văn Cao, họa sĩ Trần Văn Cẩn, nhà văn Nguyễn Tuân mà Quang Phùng chụp từ đầu những năm 1970. Với cuốn sách ảnh này, ông đã được trao Giải thưởng lớn - Vì tình yêu Hà Nội của Giải thưởng Bùi Xuân Phái năm 2013.

Bên cạnh Giải thưởng Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà Nội, nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng còn được trao nhiều phần thưởng, huy chương ghi nhận những đóng góp trong các lĩnh vực an ninh, ngoại giao, văn học nghệ thuật và nhiếp ảnh, trong đó có Huy chương Vì sự nghiệp An ninh Tổ quốc, Huy chương Vì sự nghiệp Ngoại giao Việt Nam, Huy chương Vì sự nghiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam và Huy chương Vì sự phát triển của Nhiếp ảnh Việt Nam.

Gần 1 thế kỷ sống cùng Hà Nội và hơn nửa thế kỷ gắn bó với nhiếp ảnh, nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng đã để lại một di sản hình ảnh có giá trị đối với nhiếp ảnh Việt Nam. Những tác phẩm của ông là chứng nhân cho một Hà Nội trải qua chiến tranh, hòa bình, đổi thay và phát triển; đồng thời phản chiếu tình yêu sâu sắc của một người nghệ sĩ đối với nơi mình sinh ra và gắn bó.

Lễ viếng Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng vào hồi 11 giờ ngày 23 - 8 - 2026 tại Nhà tang lễ Bệnh viện Hữu Nghị, số 1B Trần Khánh Dư, Hà Nội. Lễ truy điệu và đưa tang vào hồi 12 giờ 30 ngày 23 - 8 - 2026.

Chi Mai