Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng qua đời ở tuổi 95, để lại di sản hình ảnh về Hà Nội

Sự ra đi của ông khép lại hành trình gần một thế kỷ gắn bó với Hà Nội và hơn nửa thế kỷ theo đuổi nhiếp ảnh. Qua hàng vạn bức ảnh, ông lưu giữ nhiều lát cắt của Thủ đô từ những ngày chiến tranh, thời kỳ hòa bình đến những đổi thay và phát triển của thành phố.

Sinh năm 1932 tại Hà Nội, ông sớm tham gia các hoạt động của học sinh, sinh viên cứu quốc trong những năm đầu thập niên 1950. 

Nhiếp ảnh gia Quang Phùng với bức ảnh nhận ông giải Bùi Xuân Phái năm 2013

Ngày 10/10/1954, khi quân ta tiến về tiếp quản Hà Nội, ông là một trong số ít người Việt Nam có mặt và ghi lại những hình ảnh chân thực về thời khắc lịch sử. Những bức ảnh về đoàn quân chiến thắng tiến vào Thủ đô, về phố phường và cuộc sống của người Hà Nội sau ngày giải phóng trở thành những tư liệu có giá trị.

Trong những năm tháng tiếp theo, chiếc máy ảnh tiếp tục đồng hành với ông qua nhiều sự kiện đáng nhớ của Hà Nội. Ông ghi lại những hình ảnh về cuộc chiến tranh chống Mỹ, chuyến thăm Hà Nội của nữ diễn viên điện ảnh Mỹ Jane Fonda năm 1972 và đặc biệt là những ngày tháng 12/1972, khi quân dân Thủ đô làm nên chiến thắng "Điện Biên Phủ trên không".

Ghi lại một Hà Nội đời thường

Nhiếp ảnh đối với ông là một hành trình không ngừng nghỉ. Trong quan niệm của ông, cốt lõi của nhiếp ảnh là tính tư liệu, đặc biệt với những câu chuyện về Hà Nội. Bởi vậy, trong hàng vạn bức ảnh để lại, người xem có thể bắt gặp một Hà Nội vừa gần gũi, đời thường, vừa mang dấu ấn của những biến chuyển lịch sử.

Hồ Hoàn Kiếm là một trong những đề tài ông dành nhiều tình cảm nhất. Những hàng cây, mặt hồ, những gánh hàng rong, trẻ em, người lao động và từng góc phố qua các mùa đã trở thành những hình ảnh quen thuộc trong sáng tác của ông.

Năm 2011, ông giới thiệu sách ảnh Dạo quanh Hồ Gươm, tuyển chọn gần 100 tác phẩm từ hàng nghìn bức ảnh về Hồ Gươm và Hà Nội. Những bức ảnh không chỉ ghi lại cảnh vật mà còn chứa đựng ký ức, tình yêu và những suy tư của người nghệ sĩ trước sự đổi thay của Thủ đô. Năm 2013, ông được trao Giải thưởng Lớn – Vì tình yêu Hà Nội tại Giải thưởng Bùi Xuân Phái.

Cành cây cong hình dấu hỏi tại Hồ Gươm. Ảnh: Nghệ sĩ Quang Phùng

Trong hành trình sáng tác, ông không chỉ tìm kiếm vẻ đẹp. Ông còn dùng máy ảnh để phản ánh những vấn đề xã hội. Các tác phẩm về phòng, chống ma túy từng tạo được hiệu ứng xã hội đáng kể. Những hình ảnh về ô nhiễm Hồ Gươm hay cuộc sống của những người bán hàng rong cũng cho thấy một góc nhìn nhiếp ảnh giàu tính nhân văn nhưng không né tránh hiện thực.

Điều làm nên dấu ấn của ông không chỉ nằm ở những sự kiện lớn mà còn ở khả năng phát hiện vẻ đẹp trong những điều bình dị. Ông lặng lẽ đi qua các con phố, quan sát con người và cuộc sống, rồi lưu lại những khoảnh khắc mà nếu không có chiếc máy ảnh, có thể sẽ biến mất theo thời gian.

Ảnh: Nghệ sĩ Quang Phùng

Với ông, một bức ảnh phải hội đủ "Chân – Thiện – Mỹ". Cái "chân" là sự trung thực với hiện thực, cái "thiện" nằm trong tình cảm của người cầm máy đối với con người và cuộc sống, còn cái "mỹ" là vẻ đẹp được phát hiện và lưu giữ trong từng khoảnh khắc.

Chân dung NSNA Quang Phùng do chính ông tự chụp

Ở tuổi cao, ông vẫn giữ niềm say mê đặc biệt với Hà Nội. Từ máy phim đến máy số, rồi chiếc Leica nhỏ gọn trong những năm cuối đời. Ông từng nói sẽ tiếp tục chụp ảnh cho đến khi không còn có thể bước ra khỏi nhà, không còn nhìn thấy cảnh vật và không còn nghe tiếng reo vui của lá, hoa, cây cỏ mỗi mùa.

Năm 2022, ông được trao danh hiệu "Công dân Thủ đô ưu tú". Bên cạnh Giải thưởng Bùi Xuân Phái, ông cũng nhận nhiều huy chương, phần thưởng trong các lĩnh vực an ninh, ngoại giao, văn học nghệ thuật và nhiếp ảnh, trong đó có Huy chương Vì sự nghiệp An ninh Tổ quốc, Huy chương Vì sự nghiệp Ngoại giao Việt Nam, Huy chương Vì sự nghiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam và Huy chương Vì sự phát triển của Nhiếp ảnh Việt Nam.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Phùng qua đời ở tuổi 95. Ông không chỉ để lại những bức ảnh về Hà Nội mà còn để lại một kho tư liệu hình ảnh về thành phố: từ những sự kiện lịch sử đến những cảnh đời bình dị, từ vẻ đẹp của Hồ Gươm đến những vấn đề xã hội.

Duy An