Vấn đề urani làm giàu tiếp tục cản trở đàm phán Mỹ - Iran

Quốc kỳ Mỹ (trái) và Iran tại một bàn đàm phán. Ảnh: MNA/TTXVN

Theo truyền thông Qatar, gần 8 tháng kể từ khi xung đột bùng phát, thỏa thuận ngừng bắn lâu dài vẫn chưa thành hiện thực, trong khi chiến sự đã gây ra cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu và lan rộng ra khu vực, với Yemen trở thành địa bàn xung đột mới nhất.

Trong các cuộc đàm phán hồi tháng 6, việc mở lại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược đối với vận chuyển dầu mỏ toàn cầu, là trọng tâm của Bản ghi nhớ được Mỹ và Iran ký kết.

Văn kiện này cũng nêu rõ Iran “không được mua sắm hoặc phát triển vũ khí hạt nhân”. Tuy nhiên, hai bên không thể đạt được thỏa thuận toàn diện, bao gồm vấn đề hạt nhân, trong thời hạn 60 ngày. Theo các nhà phân tích, bất đồng trong cách diễn giải những điều khoản của Bản ghi nhớ đã khiến thỏa thuận đổ vỡ.

Hiện nay, vấn đề hạt nhân lại trở thành trở ngại chính đối với nỗ lực tìm kiếm giải pháp ngoại giao. Tehran khẳng định quyền làm giàu urani được bảo đảm theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), trong khi Tổng thống Mỹ Donald Trump yêu cầu Iran chấm dứt hoàn toàn hoạt động này.

Về phía Israel, Thủ tướng Benjamin Netanyahu hôm 18/10 tiếp tục nhắc lại cam kết lật đổ chính quyền Iran, cho rằng đây là điều kiện then chốt để ngăn Tehran phát triển vũ khí hạt nhân.

Đầu tuần này, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance dường như phát đi tín hiệu cho thấy Washington có thể điều chỉnh lập trường về vấn đề hạt nhân nhằm tạo điều kiện đạt được thỏa thuận.

Trong bối cảnh Qatar và Pakistan đang nỗ lực làm trung gian hòa giải, câu hỏi đặt ra là liệu hai nước có thể giúp Mỹ và Iran thu hẹp bất đồng về hoạt động làm giàu urani hay không?

Iran giữ vững lập trường về urani làm giàu

Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Iran Mohsen Rezaei. Ảnh: IRNA/TTXVN phát

Tư lệnh quân đội Pakistan Asim Munir, nhân vật giữ vai trò quan trọng trong các nỗ lực đàm phán liên quan đến xung đột, hiện có mặt tại Tehran. Hôm 20/10, ông đã gặp ông Mohsen Rezaei, quan chức phụ trách an ninh của Iran.

Theo hãng thông tấn bán chính thức Fars của Iran, tại cuộc gặp, ông Rezaei khẳng định không một lượng urani đã làm giàu nào được phép rời khỏi Iran. Ông nhấn mạnh đây là tài sản quốc gia có giá trị lớn và phải được giữ lại trong nước để phục vụ các mục đích sử dụng nội địa.

Tuyên bố trên được đưa ra trong bối cảnh truyền thông đưa tin Mỹ muốn Iran chuyển một phần kho urani đã làm giàu ra nước ngoài. Trước đó, Tổng thống Trump cũng nhiều lần yêu cầu đưa lượng vật liệu này ra khỏi Iran.

Ông Rezaei đồng thời cho biết các cuộc đàm phán với Mỹ sẽ chưa thể bắt đầu nếu Washington chưa thực hiện những bước đi nhằm xây dựng lòng tin, trong đó có việc đáp ứng các điều kiện mới nhất do Tehran đưa ra.

Iran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của nước này, nới bỏ các biện pháp trừng phạt và giải phóng những tài sản đang bị phong tỏa. Đổi lại, Tehran cam kết mở lại eo biển Hormuz.

Trong khi đó, ông Alaeddin Boroujerdi, thành viên Ủy ban An ninh quốc gia và Chính sách đối ngoại của Quốc hội Iran, nhắc lại rằng Tehran không tìm cách chế tạo vũ khí hạt nhân. Theo ông, hoạt động làm giàu urani của Iran không liên quan đến Mỹ và Washington nên tập trung thực hiện các nghĩa vụ của mình về cắt giảm vũ khí hạt nhân.

Mỹ yêu cầu Iran cam kết không khôi phục chương trình hạt nhân

Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: IRNA/TTXVN

Phát biểu tại một cuộc vận động tranh cử của đảng Cộng hòa hồi đầu tuần, Tổng thống Trump tuyên bố các cuộc không kích của Mỹ đã phá hủy những cơ sở hạt nhân của Iran và ông sẽ không cho phép Tehran khôi phục chương trình này. “Chúng ta không thể để họ sở hữu vũ khí hạt nhân”, ông Trump nói tại Đại học Northern Kentucky.

Phó Tổng thống Vance cũng tuyên bố Mỹ đã “giành chiến thắng mang tính quyết định ở một số khía cạnh” trong cuộc chiến với Iran và phá hủy chương trình hạt nhân của nước này. Ông cho biết Washington hiện tập trung bảo đảm Tehran đưa ra cam kết không khôi phục chương trình hạt nhân trong dài hạn và cam kết đó phải có thể kiểm chứng.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nhấn mạnh quyết định chấm dứt chiến tranh thuộc về Tổng thống Trump, đồng thời khẳng định Washington sẽ không chấp nhận bất kỳ thỏa thuận nào mở đường để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Tháng trước, ông Vance cho rằng Iran phải cắt giảm đáng kể năng lực làm giàu urani để đáp ứng yêu cầu của Mỹ và tạo cơ sở chấm dứt chiến tranh.

Ông lập luận rằng nếu Tehran không có ý định chế tạo vũ khí hạt nhân thì không cần làm giàu urani đến mức 60%. Theo ông, Iran phải có những bước đi thực chất nhằm hạn chế năng lực làm giàu urani để chứng minh cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân.

Bản ghi nhớ tháng 6 để ngỏ phương án xử lý kho urani của Iran

Ảnh tư liệu do Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran công bố ngày 4/11/2019 cho thấy cơ sở làm giàu urani tại Trung tâm nghiên cứu hạt nhân Natanz, cách thủ đô Tehran khoảng 300 km về phía Nam. Ảnh: IRNA/TTXVN phát

Bản ghi nhớ ký ngày 17/6 không đưa ra quyết định cuối cùng về tương lai của kho urani đã làm giàu tại Iran mà để vấn đề này lại cho các vòng đàm phán tiếp theo. Văn kiện xác định phương án tối thiểu là pha loãng lượng urani dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA).

Pha loãng là quá trình trộn urani có mức làm giàu cao với vật liệu có mức làm giàu thấp hơn, qua đó giảm khả năng nhanh chóng chuyển đổi lượng urani này thành vật liệu dùng để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Theo Bản ghi nhớ, Iran có thể tự giảm mức làm giàu urani ngay trong nước thay vì giao nộp số vật liệu này. Tuy nhiên, văn kiện không quy định cụ thể lượng urani cần pha loãng, mức làm giàu mục tiêu hay lộ trình thực hiện.

Hai bên nhất trí tiếp tục thảo luận về hoạt động làm giàu urani và những vấn đề liên quan đến nhu cầu hạt nhân của Iran, hướng tới một khuôn khổ được chấp nhận trong thỏa thuận cuối cùng. Tuy nhiên, thỏa thuận này đã không thể đạt được trước khi Bản ghi nhớ hết hiệu lực vào giữa tháng 8.

Ngày 28/2, Chính quyền Tổng thống Trump đã phát động chiến dịch quân sự tại Iran với lý do Tehran sắp sở hữu vũ khí hạt nhân và đặt ra mối đe dọa cấp bách. Ngay trong những ngày đầu của cuộc chiến, các cuộc không kích của Mỹ và Israel đã khiến Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei thiệt mạng. Trước đó, ông Khamenei từng ban hành sắc lệnh tôn giáo cấm phát triển vũ khí hạt nhân.

Tổng thống Trump nhiều lần cảnh báo Iran có thể sử dụng vũ khí hạt nhân ngay sau khi sở hữu, kéo theo những hậu quả nghiêm trọng đối với Trung Đông, Israel và cả châu Âu. Trong nhiều năm qua, ông liên tục phản đối chương trình hạt nhân của Tehran.

Khi chiến sự kéo dài, trọng tâm của Washington dần chuyển sang yêu cầu mở lại eo biển Hormuz, coi đây là điều kiện cơ bản trong nỗ lực giải quyết xung đột.

Phát biểu tại Alaska tuần trước, ông Trump tiếp tục khẳng định Mỹ buộc phải phát động chiến tranh vì Iran “chỉ còn hai tuần nữa là có vũ khí hạt nhân”. Hồi tháng 4, ông từng tuyên bố Mỹ sẽ thu hồi và phá hủy lượng urani đã làm giàu của Iran, sau đó còn đề cập khả năng đưa toàn bộ số vật liệu này về Mỹ.

Ông Mostafa Najafi, nhà phân tích chính sách đối ngoại tại Iran, cho rằng Washington liên tục yêu cầu đàm phán hạt nhân và đòi Tehran đưa ra những nhượng bộ cụ thể, nhưng lại chưa sẵn sàng đưa ra những nhượng bộ đáng kể, chẳng hạn như dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt.

Trong bài đăng trên mạng xã hội X, ông Najafi nhận định Mỹ muốn đạt được những nhượng bộ lớn chỉ để đổi lấy việc dỡ bỏ phong tỏa và giải phóng một phần tài sản của Iran. Theo ông, từ góc nhìn của Tehran, hai động thái này không còn được xem là những nhượng bộ đáng kể mà Iran cần chấp nhận để đổi lấy một thỏa thuận.

Hải Vân/Báo Tin tức và Dân tộc