Iran chuyển mục tiêu sang siêu tàu dầu, thiết lập cục diện mới tại eo biển Hormuz

Tàu hàng di chuyển ở khu vực eo biển Hormuz. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo một bài phân tích được hãng thông tấn WANA của Iran đăng tải, các cuộc tấn công nhằm của Hải quân IRGC vào một số siêu tàu chở dầu và tàu container gần đây đánh dấu bước leo thang trong cách Iran gây sức ép tại eo biển Hormuz. Một siêu tàu thuộc sở hữu Saudi Arabia bị cháy một phần, cho thấy ngay cả những tài sản vận tải lớn cũng nằm trong phạm vi bị đe dọa.

Diễn biến này thách thức nỗ lực duy trì xuất khẩu dầu của các quốc gia vùng Vịnh. Sau những cuộc tấn công từ Yemen nhằm vào tàu thuyền, cảng biển Saudi Arabia tại Biển Đỏ và đường ống dẫn dầu, việc chuyển hướng trở lại Vịnh Ba Tư cũng không bảo đảm an toàn. Các tuyến vận chuyển thay thế vì thế tiếp tục đứng trước rủi ro.

Trong bối cảnh đó, từng xuất hiện kịch bản Mỹ tổ chức hộ tống tàu dầu Saudi Arabia, đồng thời sử dụng nguy cơ leo thang quân sự để buộc Iran kiềm chế. Nếu các đoàn tàu đi qua, Washington có thể viện dẫn hoạt động lưu thông này để khẳng định Hormuz vẫn mở cửa. Tuy nhiên, việc Iran tiếp tục tấn công và mở rộng mục tiêu sang tàu container khiến tính toán ấy gặp trở ngại.

Giá trị chiến lược của những siêu tàu

Việc siêu tàu chở dầu trở thành mục tiêu có ý nghĩa kinh tế lớn. Mỗi tàu có thể vận chuyển khoảng hai triệu thùng dầu, tương đương 318 triệu lít. Với mức giá giả định 100 USD/thùng, lượng hàng trị giá 200 triệu USD; nếu giá đạt 150 USD/thùng, giá trị tăng lên 300 triệu USD.

Bản thân con tàu cũng là tài sản đắt đỏ, đặc biệt khi thị trường thiếu phương tiện có thể đưa vào khai thác ngay. Những cuộc tấn công tại Hormuz, Biển Đỏ và Biển Đen, cùng tình trạng tàu mắc kẹt hoặc bị phá hủy, đã làm tăng sức ép lên nguồn cung tàu chở dầu.

Trong những tuần gần đây, một số siêu tàu đóng năm 2016 được bán với giá 150 triệu USD, cao hơn mức khoảng 135 triệu USD của tàu đóng mới. Sự chênh lệch phản ánh nhu cầu nhận tàu ngay, bởi đặt đóng mới đòi hỏi thời gian chờ đợi.

Một tàu mới thuộc sở hữu của chủ tàu Hy Lạp George Prokopiou được bán với giá 200 triệu USD theo thỏa thuận giao ngay. Một siêu tàu khác dự kiến bàn giao trong tháng 10 có giá 169 triệu USD. Khả năng sớm đưa phương tiện vào hoạt động trở thành yếu tố quyết định giá trị.

Giám đốc điều hành CMB.Tech của Bỉ, ông Alexander Saverys, nhận định: “Đây là sự kiện chỉ xảy ra một lần trong cả một thế hệ”.

Thị trường bất thường thúc đẩy Kuwait và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) chuyển sang trực tiếp sở hữu tàu, giảm phụ thuộc vào doanh nghiệp vận tải tư nhân. Trong xung đột, sự thận trọng của chủ tàu có thể khiến hoạt động xuất khẩu đình trệ, trong khi giá thuê và phí bảo hiểm tăng mạnh.

Theo tính toán, khai thác một siêu tàu trong sáu tháng có thể tiêu tốn 100 triệu USD. Mức chi này khiến mua tàu trở thành lựa chọn đáng cân nhắc. Dù không loại bỏ chi phí bảo hiểm và vận hành, quyền sở hữu giúp các chính phủ chủ động hơn trong quyết định vận chuyển.

Hệ thống tên lửa phòng không Sevvom-e Khordad được giới thiệu trong cuộc duyệt binh thường niên của các lực lượng vũ trang Iran ở Tehran, ngày 22/9/2022. Ảnh tư liệu: IRNA/TTXVN

Phương án trung chuyển ngoài Hormuz

Tuy nhiên, sở hữu tàu không giải quyết được trở ngại lớn nhất: khả năng đi qua eo biển Hormuz. Để duy trì xuất khẩu, một số quốc gia Arab, với UAE đi đầu, sử dụng tàu nhỏ, cũ chở dầu qua Hormuz, rồi chuyển hàng sang siêu tàu chờ bên ngoài.

Phương thức này phân tán rủi ro. Thay vì đưa một tài sản lớn cùng hai triệu thùng dầu qua khu vực nguy hiểm, các bên chia lượng hàng cho nhiều phương tiện có giá trị thấp hơn. Nếu một tàu bị tấn công, tổn thất chỉ chiếm một phần tổng lượng dầu cần vận chuyển.

Các tàu nhỏ hoạt động gần bờ cũng khiến việc phát hiện, theo dõi và ngăn chặn phức tạp hơn. Bên tấn công phải huy động thêm phương tiện và nguồn lực để xử lý nhiều mục tiêu, trong khi hiệu quả kinh tế của từng đòn đánh có thể giảm.

Iran đã tăng tần suất tấn công nhằm làm suy yếu phương án này. Tuy nhiên, giá dầu cao và nhu cầu duy trì nguồn thu khiến các nước xuất khẩu tiếp tục có động lực vận chuyển, ngay cả khi phải chấp nhận tổn thất.

Khả năng đưa dầu ra thị trường còn mang ý nghĩa chính trị. Phương thức trung chuyển củng cố lập trường của UAE trong việc không chấp nhận cơ chế quản lý qua lại Hormuz theo thỏa thuận Iran–Oman, đồng thời phát tín hiệu rằng xuất khẩu có thể tiếp diễn mà không cần thỏa thuận với Tehran.

Từ đây, cuộc giằng co chuyển thành bài toán sức chịu đựng. Nếu dòng dầu vẫn duy trì với chi phí chấp nhận được, Iran khó chuyển khả năng kiểm soát eo biển thành lợi thế đàm phán. Ngược lại, chi phí và tổn thất càng lớn, các phương án tránh sức ép càng kém hấp dẫn.

Đòn đánh mới và nguy cơ leo thang

Iran vì thế đứng trước ba lựa chọn: tiếp tục ngăn chặn tàu nhỏ; tấn công cơ sở sản xuất, đường ống; hoặc nhắm vào các siêu tàu tiếp nhận dầu bên ngoài eo biển.

Lựa chọn thứ nhất đòi hỏi một chiến dịch kéo dài, tiêu hao nguồn lực trong khi Iran cũng chịu sức ép từ phong tỏa hải quân. Lựa chọn thứ hai có thể tác động trực tiếp đến nguồn cung, nhưng tấn công mục tiêu trên lãnh thổ quốc gia khác tiềm ẩn nguy cơ đáp trả mạnh.

Nhắm vào siêu tàu ngoài eo biển Hormuz vì thế được xem là phương án linh hoạt hơn. Cách này tác động vào khâu tập kết lượng dầu lớn, nơi lợi thế phân tán bằng tàu nhỏ không còn. Một vụ tấn công có thể đồng thời đe dọa hàng hóa và phương tiện có giá trị hàng trăm triệu USD.

Bởi vậy, bước chuyển mục tiêu phản ánh nỗ lực của Iran nhằm phá vỡ tính toán kinh tế đứng sau chiến lược trung chuyển. Tuy nhiên, khả năng gây sức ép lớn hơn cũng đi kèm nguy cơ đối đầu mở rộng. Cục diện mới tại eo biển Hormuz phụ thuộc vào việc các bên có thể duy trì dòng dầu, bù đắp tổn thất và chịu đựng chi phí xung đột đến đâu.

Thành Nam/Báo Tin tức và Dân tộc