Tỷ phú Trung Quốc: Tỷ lệ sinh giảm là mối đe dọa với đổi mới sáng tạo

"Chúng ta cần nhiều con người hơn để sáng tạo. Đó là lý do dân số và việc sinh con rất quan trọng", ông nói trong cuộc phỏng vấn với Fortune đầu năm nay. "Nếu dân số tiếp tục suy giảm, không chỉ năng lực đổi mới bị ảnh hưởng mà chúng ta còn có nguy cơ đánh mất quyền chủ động trong chính quá trình đổi mới".

Quan điểm này là một phần trong triết lý mà Liang gọi là "chủ nghĩa đổi mới" (innovationism) - cách tiếp cận đề cao công nghệ và cũng gắn liền với lĩnh vực nghiên cứu lâu năm của ông về dân số và biến động nhân khẩu học.

Đồng sáng lập Trip.com James Liang phát biểu tại Diễn đàn Khủng hoảng sinh sản toàn cầu, tổ chức ngày 22-23/1 tại Hong Kong (Trung Quốc). Ảnh: Global Fertility Crisis Forum

Theo Liang, dân số đông đồng nghĩa với nguồn nhân lực dồi dào hơn cho nghiên cứu và phát triển (R&D), từ đó tạo ra nhiều bằng sáng chế và tiến bộ công nghệ hơn.

"Ở quy mô toàn nền kinh tế, lượng nhân lực dành cho nghiên cứu và phát triển quyết định số lượng sáng chế cũng như tri thức công nghệ mà xã hội tạo ra", ông nói.

Châu Á đối mặt bài toán dân số

Quan điểm của Liang được đưa ra trong bối cảnh nhiều nền kinh tế châu Á phải đối mặt với tốc độ già hóa dân số nhanh và tỷ lệ sinh liên tục giảm.

Năm 2025, tỷ suất sinh của Trung Quốc giảm xuống còn 5,63 trẻ trên mỗi 1.000 dân - mức thấp nhất kể từ năm 1949. Theo các dự báo hiện nay, dân số nước này có thể giảm xuống dưới 1,25 tỷ người vào giữa thế kỷ.

Xu hướng không chỉ diễn ra tại Trung Quốc. Phần lớn các nền kinh tế Đông Á đều có mức sinh thấp hơn ngưỡng thay thế 2,1 con/phụ nữ - mức cần thiết để duy trì quy mô dân số ổn định. Nhật Bản, Hàn Quốc đều đang bước vào giai đoạn "siêu già", khi hơn 20% dân số trên 65 tuổi.

Nhiều nền kinh tế đang phát triển cũng ghi nhận tỷ lệ sinh giảm mạnh. Thái Lan, Việt Nam, Malaysia, Philippines và cả Ấn Độ đều đã xuống dưới mức sinh thay thế.

Khuyến sinh chưa mang lại hiệu quả rõ rệt

Nhiều chính phủ châu Á đã triển khai hàng loạt chính sách nhằm đảo ngược xu hướng này, như kéo dài thời gian nghỉ thai sản, thưởng tiền khi sinh con, trợ cấp chăm sóc trẻ hay thậm chí tổ chức các sự kiện mai mối.

Tuy nhiên, kết quả đạt được còn khá khiêm tốn. Tại Hàn Quốc, tỷ suất sinh tăng hai năm liên tiếp nhưng chỉ từ 0,72 con/phụ nữ năm 2023 lên 0,80 vào năm 2025.

Theo Liang, các chính sách hiện nay mới chỉ là bước khởi đầu.

Ông ước tính cứ mỗi khoản chi tương đương 1% GDP dành cho các chính sách hỗ trợ gia đình chỉ giúp tỷ suất sinh tăng khoảng 0,1 con/phụ nữ. Để nâng thêm một con - mức cần thiết để các nước như Trung Quốc hay Hàn Quốc tiến gần ngưỡng ổn định - chính phủ có thể phải chi tới 10% GDP.

"Nghe có vẻ rất lớn, nhưng với Trung Quốc, con số này chỉ tương đương khoảng hai năm tăng trưởng kinh tế", ông nói.

Liang ủng hộ các chính sách hỗ trợ tài chính trực tiếp cho các gia đình trẻ, mở rộng trợ cấp nhà trẻ, khuyến khích mô hình làm việc linh hoạt, giảm áp lực thi cử.

Theo ông, hệ thống giáo dục cạnh tranh quá khốc liệt tại Trung Quốc hay Hàn Quốc khiến nhiều người trẻ trì hoãn hoặc từ bỏ kế hoạch sinh con vì áp lực nuôi dạy con cái.

Ngay tại Trip.com, công ty cũng áp dụng nhiều chính sách khuyến khích nhân viên xây dựng gia đình.

Doanh nghiệp hỗ trợ xe taxi miễn phí cho nhân viên mang thai, trợ cấp giáo dục cho con, đồng thời chi trả một phần chi phí điều trị hiếm muộn và trữ đông trứng. Từ năm 2023, mỗi nhân viên sinh con được nhận 10.000 NDT (hơn 38 triệu đồng) mỗi năm cho mỗi trẻ, kéo dài đến khi con đủ 5 tuổi.

Đến năm 2025, công ty tiếp tục mở rộng chế độ nghỉ chăm sóc con, áp dụng cho cha mẹ có con dưới 18 tuổi.

Tranh luận chưa có hồi kết

Không phải chuyên gia nào cũng đồng tình với quan điểm của Liang.

Trong nghiên cứu công bố cuối tháng 6, nhóm của Daron Acemoglu và David Autor cho rằng tỷ lệ sinh thấp có thể thúc đẩy năng suất lao động và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nhiều hơn vào công nghệ tự động hóa.

Trong khi đó, nhà kinh tế Claudia Goldin (Đại học Harvard) nhận định nhiều phụ nữ trì hoãn sinh con chủ yếu do gánh nặng chăm sóc gia đình chưa được chia sẻ công bằng.

Liang bác bỏ quan điểm phụ nữ nên rời thị trường lao động. Theo ông, giải pháp là tăng hỗ trợ tài chính, tạo điều kiện làm việc linh hoạt và khuyến khích nam giới tham gia nhiều hơn vào việc chăm sóc con cái.

Ông cũng cho rằng AI khiến bài toán dân số trở nên cấp bách hơn. Dù AI có thể giúp giảm khối lượng công việc, nó cũng có nguy cơ thay thế nhiều vị trí dành cho lao động mới, khiến người trẻ càng ngần ngại lập gia đình.

"Chúng ta cần nhiều con người hơn. Nếu không, quyền kiểm soát sẽ dần được trao cho AI", Liang nói. "Nếu AI có thể thay thế phần lớn công việc của con người, câu hỏi còn lại là: con người sẽ làm gì trong tương lai?"

(Theo Fortune)

Du Lam