'Tuổi khỏe' đang trở thành lợi thế kinh tế mới

Trong nhiều năm, già hóa dân số gần như đồng nghĩa với một viễn cảnh ảm đạm đối với các nền kinh tế. Người cao tuổi nhiều hơn đồng nghĩa với lực lượng lao động thu hẹp, chi tiêu y tế và lương hưu tăng nhanh, còn gánh nặng cuối cùng sẽ dồn lên vai thế hệ đang đi làm thông qua thuế cao hơn và ngân sách ngày càng căng thẳng.

Nhiều quốc gia coi già hóa là một vấn đề phát triển tổng thể chứ không chỉ là bài toán y tế. Ảnh: Halfpoint - stock.adobe.com

Nhưng ngày càng nhiều bằng chứng cho thấy điều quyết định tương lai của một xã hội không còn nằm ở việc có bao nhiêu người trên 65 tuổi, mà ở việc họ có thể khỏe mạnh, sống độc lập và tiếp tục đóng góp cho nền kinh tế trong bao lâu. Chính sự thay đổi trong cách nhìn này đang buộc nhiều quốc gia viết lại chiến lược ứng phó với già hóa dân số.

Trong nhiều thập kỷ, giới kinh tế học tin rằng chi tiêu y tế sẽ gần như chắc chắn tăng nhanh hơn tăng trưởng kinh tế. Nhà kinh tế học người Mỹ William Baumol gọi đó là "căn bệnh chi phí": năng suất trong y tế khó cải thiện nhưng tiền lương vẫn phải tăng cùng các ngành khác, khiến chi phí chăm sóc sức khỏe liên tục leo thang.

Thực tế đang diễn biến theo hướng khác.

Hai nghiên cứu mới tại Mỹ cho thấy chi tiêu y tế năm 2024 thấp hơn khoảng 1.000 tỷ USD so với dự báo cách đây hơn một thập kỷ. Đồng thời, người Mỹ ở tuổi 66 hiện sống lâu hơn khoảng 2,4 năm so với đầu những năm 1990, nhưng phần lớn thời gian tăng thêm là những năm sống khỏe mạnh, trong khi thời gian phải chịu những suy giảm nghiêm trọng về thể chất và tinh thần lại rút ngắn.

Đó là điều các nhà nghiên cứu gọi là "nén bệnh tật" (compression of morbidity): tuổi thọ tiếp tục tăng nhưng số năm sống trong tình trạng bệnh nặng không tăng tương ứng.

Ý nghĩa của xu hướng này lớn hơn nhiều so với việc hóa đơn y tế giảm đi. Nếu con người khỏe mạnh lâu hơn, họ không chỉ cần ít dịch vụ y tế đắt đỏ hơn mà còn có thể tiếp tục làm việc, tạo thu nhập và đóng góp thuế trong thời gian dài hơn. Khi đó, điều quan trọng không chỉ là tuổi thọ mà còn là số năm sống khỏe mạnh và khoảng thời gian mỗi người còn có thể tham gia nền kinh tế.

Cách tiếp cận này cũng đang trở thành định hướng của nhiều quốc gia. Trong chiến lược Sống khỏe trong một giai đoạn già hóa (Ageing is Living) giai đoạn 2026-2030, WHO khu vực châu Âu chuyển trọng tâm từ điều trị sang phòng ngừa suốt vòng đời, chăm sóc cộng đồng và kéo dài số năm sống khỏe mạnh, thay vì chỉ kéo dài tuổi thọ.

Sự thay đổi ấy không chỉ xuất hiện trong các báo cáo.

Nhật Bản - quốc gia có tỷ lệ người cao tuổi cao nhất thế giới - từ lâu đã lựa chọn thích nghi thay vì tìm cách đảo ngược xu hướng già hóa. Khoảng một phần tư người Nhật trên 65 tuổi vẫn tham gia thị trường lao động, cao gấp đôi Anh. Dù dân số tiếp tục giảm, lực lượng lao động vẫn đạt mức kỷ lục nhờ tỷ lệ tham gia của người cao tuổi và phụ nữ tăng lên. Cùng với việc ứng dụng robot và AI để giảm thiếu hụt nhân lực, kinh nghiệm của Nhật Bản cho thấy già hóa không nhất thiết đồng nghĩa với suy giảm tăng trưởng.

Ngay cả các nền kinh tế mới bước vào giai đoạn già hóa cũng đang thay đổi tư duy. Ấn Độ dự báo sẽ có gần 350 triệu người từ 60 tuổi trở lên vào năm 2050, còn Malaysia đang thúc đẩy các đạo luật mới dành cho người cao tuổi. Tuy nhiên, điểm chung trong các cuộc thảo luận chính sách không còn là xây thêm bao nhiêu bệnh viện, mà là làm thế nào kết nối y tế với nhà ở, giao thông, chăm sóc dài hạn, công nghệ và thị trường lao động để người cao tuổi tiếp tục sống độc lập và tham gia đời sống xã hội.

Điều đó cũng lý giải vì sao nhiều nước coi già hóa là một vấn đề phát triển tổng thể chứ không chỉ là bài toán y tế. Khi so sánh kinh nghiệm Nhật Bản và Thụy Điển, có thể thấy không có "viên đạn bạc" nào đủ sức giải quyết bài toán nhân khẩu học. Điều quan trọng là chuyển trọng tâm từ điều trị sang phòng ngừa, từ bệnh viện sang cộng đồng và từ kéo dài tuổi thọ sang kéo dài những năm sống khỏe mạnh.

Tất nhiên, điều đó không có nghĩa già hóa dân số đã hết là thách thức. Lương hưu, thiếu nhân lực chăm sóc, sa sút trí tuệ và nhu cầu chăm sóc dài hạn vẫn sẽ gây áp lực lớn lên nhiều quốc gia trong nhiều thập kỷ tới. Công nghệ có thể thay thế một phần lao động, nhưng chưa thể thay thế sự đồng cảm và tương tác giữa con người với con người trong chăm sóc người cao tuổi.

Điều đáng chú ý nhất là thế giới dường như đã thay đổi câu hỏi. Thay vì tìm cách chống lại già hóa dân số, nhiều quốc gia đang học cách thích ứng với nó bằng cách kéo dài những năm sống khỏe mạnh, duy trì khả năng lao động và tổ chức lại hệ thống chăm sóc.

Trong một thế giới già đi nhanh chóng, điều quyết định sức mạnh của nền kinh tế có lẽ không còn là tuổi tác của dân số, mà là chất lượng của những năm tháng con người còn có thể sống khỏe, sống độc lập và tiếp tục tạo ra giá trị.

Ngọc Lâm